Ο «θυμωμένος» καταναλωτής που εμφανίζεται και ως αναποφάσιστος ψηφοφόρος δεν είναι απαραίτητα ο λιγότερο ιδεολογικός πολίτης. Είναι συνήθως ο πιο απογοητευμένος. Είναι εκείνος που αισθάνεται πως εργάζεται περισσότερο αλλά κερδίζει λιγότερα, πως ακούει πολλές υποσχέσεις αλλά βλέπει λίγες αλλαγές, πως συμμετέχει δημοκρατικά αλλά δεν επηρεάζει ουσιαστικά τις αποφάσεις.
- του Βασίλη Κορκίδη – Πρόεδρος ΕΒΕΠ
Και όταν αυτή η αίσθηση συσσωρεύεται για χρόνια, μετατρέπεται σε πολιτικό θυμό, οδηγώντας συχνά σε ψήφο που δεν βασίζεται τόσο σε πρόγραμμα διακυβέρνησης όσο σε ανάγκη αντίδρασης.
Ωστόσο, ο θυμωμένος ψηφοφόρος δεν είναι απαραίτητα αντιδημοκρατικός. Αντίθετα, πολλές φορές ζητά περισσότερη δημοκρατία, διαφάνεια, αξιοκρατία και δικαιοσύνη.
Στην Ευρώπη, αλλά και στην Ελλάδα ειδικότερα, ο θυμωμένος ψηφοφόρος έχει πλέον εξελιχθεί σε βασικό παράγοντα διαμόρφωσης του πολιτικού σκηνικού. Η δυσαρέσκεια στην πολιτική τεχνοκρατών δεν αφορά μόνο τους πολίτες με χαμηλά εισοδήματα και κοινωνικά αποκλεισμένους. Συχνά οι δυσαρεστημένοι ανήκουν στη μεσαία τάξη, σε μικρομεσαίους επιχειρηματίες, εργαζόμενους, νέους επιστήμονες και συνταξιούχους που θεωρούν πως η καθημερινότητά τους χειροτερεύει παρά την οικονομική ανάπτυξη που ανακοινώνεται στους δείκτες. Μάλιστα ο μικρομεσαίος επιχειρηματίας αποτελεί διαχρονικά έναν από τους πιο κρίσιμους εκλογικούς πυλώνες, που δεν εγκαταλείπει εύκολα κυβερνήσεις που θεωρεί φιλικές προς την αγορά.
Η ακρίβεια, η στεγαστική κρίση, η αβεβαιότητα στην εργασία, η πίεση από φόρους και υποχρεώσεις, αλλά και η αίσθηση ότι οι αποφάσεις «λαμβάνονται για αυτόν χωρίς αυτόν» ενισχύουν στον καταναλωτή ένα κλίμα δυσπιστίας προς τα κόμματα εξουσίας. Ο πολίτης που κάποτε ψήφιζε με σταθερά πολιτικά και ιδεολογικά κριτήρια, πλέον ψηφίζει είτε με βάση το συναίσθημα είτε με βάση κυρίως την αντίδραση. Αυτή η αντίδραση τρέφεται από την αίσθηση της αδικίας περισσότερο παρά από τα πραγματικά οικονομικά στοιχεία και έχει τρία βασικά χαρακτηριστικά. Δεν εκφράζεται πάντα με αποχή, συχνά εκφράζεται με ψήφο διαμαρτυρίας και επίσης μετακινείται εύκολα πολιτικά και κομματικά.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν ο καταναλωτής νιώθει πως κανείς δεν τον ακούει και τότε ο θυμός μετατρέπεται σε αποστασιοποίηση. Για αυτό και πολλές κυβερνήσεις δυσκολεύονται να κατανοήσουν γιατί οι θετικοί μακροοικονομικοί δείκτες δεν μεταφράζονται σε πολιτική αποδοχή. Η ανάπτυξη δεν αρκεί όταν ο καταναλωτής δεν τη νιώθει στην καθημερινότητά του. Ένα ποσοστό αύξησης του ΑΕΠ δεν μειώνει αυτόματα το άγχος του ενοικίου, του λογαριασμού ρεύματος, της δόσης, ούτε βελτιώνει την αγοραστική δύναμη. Ο «θυμωμένος» καταναλωτής δεν περιμένει πλέον μόνο λύσεις, αλλά ζητά και εκτόνωση. Θέλει να «τιμωρήσει» πολιτικά εκείνους που θεωρεί υπεύθυνους. Αυτό εξηγεί γιατί δυστυχώς σε πολλές χώρες ενισχύονται αντισυστημικά κόμματα, ακραίες φωνές και πολιτικά σχήματα.
Ο θυμός είναι συνήθως κακός σύμβουλος και οδηγεί συχνά σε ψήφο που δεν βασίζεται τόσο σε πρόγραμμα διακυβέρνησης όσο σε ανάγκη να αποδοκιμάσει τους υπεύθυνους ενός υπάρχοντος πολιτικού σκηνικού, τόσο κυβερνητικού όσο και αντιπολιτευτικού. Για τα κόμματα εξουσίας, η μεγαλύτερη πρόκληση δεν πρέπει να είναι απλώς η εκλογική νίκη, αλλά η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης. Και αυτή δεν επιτυγχάνεται μόνο με επιδοματικές και επικοινωνιακές καμπάνιες. Απαιτεί πειστικό σχέδιο για την καθημερινότητα, μόνιμα μέτρα ανακούφισης, σταθερότητα στους κανόνες, αίσθηση δικαιοσύνης και κυρίως πολιτική ειλικρίνεια.
Ο αναποφάσιστος ψηφοφόρος είναι τελικά το αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που αισθάνεται ότι αλλάζει γρηγορότερα από όσο μπορεί να αντέξει. Και όσο η πολιτική αδυνατεί να γεφυρώσει την απόσταση ανάμεσα στους αριθμούς και την πραγματική ζωή, ο θυμός θα παραμένει ένας από τους πιο ισχυρούς πρωταγωνιστές των εκλογών. Παράλληλα, η υπερβολή, η σύγκρουση και η συνεχής πολιτική ένταση δημιουργούν ένα περιβάλλον μόνιμης αγανάκτησης και λειτουργούν ως πολλαπλασιαστής θυμού. Πριν λοιπόν ο θυμωμένος καταναλωτής γίνει και θυμωμένος ψηφοφόρος, με τις όποιες πολιτικές συνέπειες, θα πρέπει να πάψει να νιώθει οικονομικά πιεσμένος, φορολογικά αδικημένος και θεσμικά παραμελημένος.
