Άρθρα

Καπιταλισμός και σύγχρονη τέχνη

Δημοσθένης Δαββέτας

Του Δημοσθένη Δαββέτα

Υπάρχει πια μια παγιωμένη αντίληψη ότι η τέχνη εξ ορισμού είναι αριστερή υπόθεση. Όχι γιατί υποχρεωτικά οι περισσότεροι καλλιτέχνες είναι αριστεροί, αλλά κυρίως γιατί από τη φύση της είναι ανατρεπτική, γυρεύοντας τη ρήξη με τις παραδόσεις. Ειδικά η μοντέρνα, ή αλλιώς νεωτερική τέχνη, είναι από τη γέννησή της ταυτισμένη με αυτή την πορεία και με τις λέξεις «πρόοδος», «εξέλιξη», «πρωτοπορία».

Δεν έχω καμία αντίρρηση ότι, ναι, αυτή η τέχνη διαπερνάται από τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Όμως, έχω μια απορία. Γιατί αυτού του είδους η ανατρεπτική τέχνη είναι αριστερή; Άρα, υπάρχει δεξιά, καπιταλιστική, μη-ανατρεπτική τέχνη; Κι αυτή ποια είναι; Ας δούμε τα ερωτήματα από κοντά.

Η λογική της νεωτερικής ή σύγχρονης τέχνης είναι αντι-παραδοσιακή. Τα έργα των καλλιτεχνών αμφισβητούν τις παραδοσιακές μορφές έκφρασης και στη θέση τους βάζουν νέες. Το νέο γίνεται πια η βασική, η κύρια ανησυχία αυτής της πορείας. Ο Πικάσο με τη συνεχή αλλαγή των στιλ του, ο Νταλί, οι σουρεαλιστές, η Popart και άλλα κινήματα εργάστηκαν πεισματικά προς αυτή την κατεύθυνση. Η αλλαγή για την αλλαγή έγινε βασική ιδέα ύπαρξης της νεωτερικής και της σύγχρονης τέχνης.

Η κριτικής της κριτικής, που έλεγε και ο Νίτσε, οδηγεί στην κριτική σαν διαρκή στάση. Συνεπώς, η αμφισβήτηση της αμφισβήτησης γκρεμίζει τα πάντα και δεν αφήνει τίποτα σταθερό. Μια στάση καθαρά εικονομαχική στη σύγχρονη τέχνη. Το περίεργο,όμως, είναι ότι και η ουσία του καπιταλισμού στηρίζεται στην ίδια λογική, όπως την ανέλυσε ο Γερμανός οικονομολόγος Σουμπέτερ με τη θεωρία του περί δημιουργικής καταστροφής.

Οι παραγωγικές δυνάμεις πρέπει να παράγουν συνέχεια νέα προϊόντα, γιατί ο στόχος είναι τα προηγούμενα να δίνουν τη θέση τους στα επόμενα και, μάλιστα, σε αρκετά γρήγορο ρυθμό χάριν της κατανάλωσης. Μέσω αυτής της πορείας υπάρχει καινοτομία, οικονομική ανάπτυξη, δημιουργικότητα. Στην ουσία του, ο καπιταλισμός διαπερνάται από μια διαχρονική και διαρκή ανατρεπτικότητα, όπως είναι η εξέλιξη της βιομηχανικής κοινωνίας.

Η καπιταλιστική λογική στηρίζεται σε ένα αντι-παραδοσιακό πνεύμα. Όπως θέλει να αλλάξει (όχι να καταστρέψει) τις παραδόσεις εκσυγχρονίζοντάς τες, έτσι παραμένει διαρκώς σε καινοτομική εγρήγορση, ερευνώντας και προσφέροντας νέα υλικά, νέους τρόπους χρήσης και λειτουργίας των μηχανημάτων. Τι παράξενο! Το ίδιο ανατρεπτικό πνεύμα, το καινοτόμο, που διαπερνά τη σύγχρονη τέχνη, ανήκει και στην καπιταλιστική λογική. Τότε, γιατί είναι αριστερό το ανατρεπτικό του Πικάσο ή του Μπόυς ή του Ντυσάμπ; Πόσω μάλλον, που αυτοί οι καλλιτέχνες, αλλά και γενικώς όλοι οι πετυχημένοι (με εξαίρεση την περίπτωση Βαν Γκογκ) πωλούν τα έργα τους σε υψηλές τιμές και κέρδισαν εκατομμύρια; Ή η σύγχρονη τέχνη, λοιπόν, δεν είναι αριστερή ή ο καπιταλισμός δεν είναι αριστερός.

Ας σοβαρευτούμε. Η τέχνη υπηρετεί τη δημιουργική εξέλιξη και την καινοτομία και ανήκει σε όλους. Δεν είναι προνόμιο κανενός και στον καπιταλισμό τής δίνεται η ευκαιρία να αναπτυχθεί, να δείξει τις δυνατότητές της και την πλούσια ευρηματικότητα της γλώσσας της.

* Ο Δημοσθένης Δαββέτας είναι Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης, ποιητής και εικαστικός.

*Άρθρο από την έντυπη έκδοση της εφημερίδας το «Παρασκήνιο» που κυκλοφόρησε το Σάββατο 11 Ιουλίου 2015.

Εφημερίδες

Διαβάστε όλες τις εφημερίδες online

ΑΡΧΕΙΟ

NEWSLETTER