Τα πρόσφατα γεγονότα ομαδικής βίας εφήβων στον Πλαταμώνα -και τα ανάλογα επεισόδια που κατά καιρούς συγκλονίζουν την κοινή γνώμη- φέρνουν στην επιφάνεια μια αλήθεια που συχνά διστάζουμε να αποδεχθούμε: η νεανική βία δεν αποτελεί ένα μακρινό φαινόμενο, αλλά μια πραγματικότητα που μπορεί να αγγίξει κάθε οικογένεια. Πίσω από τις συμπλοκές, τον σχολικό εκφοβισμό και τις παραβατικές ομάδες δρόμου, η επιστημονική παρατήρηση αποκαλύπτει μια βαθύτερη ρίζα: την παιδική παραμέληση, το «τοξικό στρες» και το χειρότερο των προηγουμένων, τη συναισθηματική αποσύνδεση.
- της Σμαράγδας Παπαδοπούλου-Μανταδάκη, Καθηγήτρια Διδακτική της Νεοελληνικής Γλώσσας στο Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος, Λογοτέχνης
Η βία των ανηλίκων σπάνια ξεσπά απότομα, τα σημάδια είναι εκεί για να τα παρατηρούμε εγκαίρως. Η παραμέληση στα πρώτα χρόνια της ζωής των παιδιών που αλλάζει κάτι μέσα στην οικογένεια, στο περιβάλλον τους, πυροδοτεί ενίοτε ένα αλυσιδωτό φαινόμενο απόρριψης από τους συνομήλικους, σχολικής αποστασιοποίησης και, τελικά, αναζήτησης ταυτότητας πού αλλού; Στον δρόμο. Παράλληλα, η κουλτούρα της σωματικής ή λεκτικής τιμωρίας -παρά τη ρητή απαγόρευσή της από τον Νόμο 3500/2006- συνεχίζει λανθανόντως να διδάσκει ότι η επιβολή του ισχυρότερου είναι θεμιτή. Όταν, όμως, ο εγκέφαλος ενός παιδιού εκτίθεται διαρκώς στο στρες, αλλοιώνονται οι δομές συναισθηματικής ρύθμισης, οδηγώντας σε παρορμητική επιθετικότητα και τοξικές σχέσεις με την οικογένεια.
Αποκωδικοποιώντας τα σημάδια της δυσαρμονίας στη σχέση με το παιδί μας
Ένας έφηβος σπάνια θα εκφράσει ευθέως τον φόβο, την πίεση ή την εμπλοκή του σε επικίνδυνες καταστάσεις. Η δυσφορία του διοχετεύεται μέσα από αλλαγές που απαιτούν τη γονεϊκή μας εγρήγορση. Τι να παρατηρήσουμε; Συμπεριφορές, συναισθήματα που εκφράζονται με τη γλώσσα του σώματος, αλλαγές στην παρουσία και την καθημερινότητα:
Απομόνωση στο δωμάτιο, απότομη κάμψη στις σχολικές επιδόσεις, μυστικοπάθεια γύρω από το κινητό ή την παρέα και αδικαιολόγητες εκρήξεις θυμού.
Έντονες μεταβολές διάθεσης, επίμονη θλίψη ή φράσεις αυτοαπαξίωσης, σκέψεις θανάτου.
Ψυχοσωματικές ενοχλήσεις (συχνοί πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι), διαταραχές ύπνου και φαγητού ή ανεξήγητα σημάδια και μώλωπες από χτυπήματα που δικαιολογούνται ως πέσιμο κατά λάθος και άλλα ατυχήματα).
Η γλωσσική τέχνη της προσέγγισης: Από την ανάκριση στον διάλογο
Όταν ένας έφηβος νιώθει ότι κρίνεται, ο εγκέφαλός του μπαίνει σε κατάσταση άμυνας. Η προσέγγισή μας οφείλει να είναι στοχαστική και υποστηρικτική:
Μετατοπίστε την κριτική: Αντί για κατηγορητήρια («Μήπως κάνετε κι εσείς τέτοια;») θέστε γενικότερους προβληματισμούς με αφορμή την επικαιρότητα («Είδα τι έγινε στον Πλαταμώνα. Πώς βλέπετε εσείς αυτά τα σκηνικά στην ηλικία σας;»).
Αξιοποιήστε την έμμεση ερώτηση: Ρωτήστε πώς θα αντιδρούσε ένας «υποθετικός φίλος» απέναντι στην πίεση της παρέας. Αυτό επιτρέπει στο παιδί να προβάλει τους δικούς του φόβους χωρίς να εκτεθεί.
Προσφέρετε συναισθηματική επιβεβαίωση: Αναγνωρίστε την ανάγκη του να ανήκει σε μια ομάδα, υπογραμμίζοντας παράλληλα ότι η ασφάλειά του παραμένει η πρώτη σας φροντίδα.
Αποφύγετε τη μετωπική σύγκρουση: Στην αιχμή του θυμού αποσυρθείτε προσωρινά και επανέλθετε όταν τα πνεύματα ηρεμήσουν.
Δημιουργώντας κώδικες ενδοεπικοινωνίας στην οικογένεια
Η προστασία των νέων δεν βασίζεται στον τυφλό έλεγχο, αλλά στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης. Θέστε καθαρά όρια χωρίς να δαιμονοποιείτε τις παρέες τους. Γνωρίστε καλύτερα τους φίλους των φίλων τους μετά τα πάρτι του σχολείου, στην πλατεία, στις κοινωνικές επαφές. Συμφωνήστε σε έναν «κώδικα εκτάκτου ανάγκης» (έναν κρυφό κωδικό μέσω μηνύματος SMS), ώστε το παιδί να μπορεί να σας καλέσει να το απομακρύνετε από μια επικίνδυνη κατάσταση χωρίς να εκτεθεί στους συμμαθητές του. Φοβούνται πάρα πολύ μην τους εκθέσουμε στον περίγυρο. Παράλληλα, προσφέρετε εναλλακτικούς χώρους αποδοχής μέσω του αθλητισμού και των τεχνών.
Η νεανική βία είναι το σύμπτωμα μιας κοινωνίας που πιέζεται. Αντιμετωπίζεται όχι με την αυστηροποίηση των ποινών, αλλά με την ενδυνάμωση της οικογένειας, τη συναισθηματική θωράκιση και τη διασφάλιση ότι, όταν τα πράγματα «ξεφύγουν», το παιδί θα βρει στο σπίτι ένα ασφαλές καταφύγιο και όχι έναν δικαστή. Η υποστηρικτική κοινωνία είναι ο σταθερός κύκλος ενδυνάμωσης των παιδιών σε κίνδυνο και αυτό απαιτεί να εκπαιδεύσουμε όλους τους πολίτες πώς να στηρίζουν τους νέους σε δύσκολες στιγμές και σε πολύπλοκα μοναχικά μονοπάτια, όπως αυτά που στις μέρες μας διαβαίνουμε με τον σύγχρονο τρόπο ζωής. Μπορούμε να χειριστούμε κρίσεις θυμού και βίας των παιδιών με σωστή και διαρκή ενημέρωση, ειλικρινή διάλογο, με ειδικούς και φορείς που είναι εκεί για να αντιμετωπίζονται κρίσεις στην οικογένεια. Εξίσου χρήσιμες συχνά είναι οι γραμμές τηλεφωνικής υποστήριξης και τα διά βίου δημιουργικά σεμινάρια εσωτερικής αυτογνωσίας. Σοφός δεν είναι κανείς. Οι σοφές αποφάσεις είναι πάντα μέσα μας.
