Η υποχωρητικότητα αυτών που κυβερνούσαν τότε την Ελλάδα έδωσε αφορμή στην Άγκυρα να θέσει για πρώτη φορά ζήτημα «γκρίζων ζωνών», αμφισβητώντας τη Συνθήκη της Λωζάννης
Ήταν μοιραίο εκείνο το βράδυ της 30ής-31ης Ιανουαρίου 1996. Ήταν η βραδιά που δεν πρόκειται ποτέ να σβήσει από τη μνήμη των Ελλήνων. Ήταν η σύγχρονη «μαύρη νύχτα» για τον Ελληνισμό, αφού τουρκικές δυνάμεις, για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, εισέβαλαν σε ελληνικό έδαφος και βρήκαν αφορμή να θέσουν ζήτημα «γκρίζων ζωνών», αμφισβητώντας την ελληνική κυριαρχία νησιών και βραχονησίδων. Αποβιβάστηκαν στη Μικρή Ίμια και ύψωσαν την τουρκική σημαία, κατεβάζοντας προηγουμένως την ελληνική.
Είκοσι εννιά χρόνια θα κλείσουν την επόμενη εβδομάδα από την κρίση των Ιμίων. Είκοσι εννιά χρόνια από τότε που δύο βραχονησίδες, τα δύο μικροσκοπικά νησιά του Αιγαίου, που οι Έλληνες ονομάζουν Ίμια και οι Τούρκοι Καρντάκ, έμελλε να γίνουν πεδίο αντιπαράθεσης Ελλάδας και Τουρκίας και αιτία να χάσουν τη ζωή τους τρεις Έλληνες Αξιωματικοί, οι οποίοι έπεσαν υπέρ πατρίδος. Τα γεγονότα εκείνης της μοιραίας νύχτας έχουν περάσει στην κρίση της Ιστορίας. Τα απόνερά τους όμως σκιάζουν μέχρι και σήμερα τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Η κρίση στα Ίμια και ιδιαίτερα η υποχωρητικότητα αυτών που κυβερνούσαν τότε την Ελλάδα (πρωθυπουργός ο Κώστας Σημίτης) έδωσαν αφορμή στην Άγκυρα να θέσει για πρώτη φορά ζήτημα «γκρίζων ζωνών» και να αμφισβητήσει τη Συνθήκη της Λωζάννης (1923). Φτάσανε μάλιστα σήμερα στο σημείο να μιλούν για «Γαλάζια Πατρίδα» και να αμφισβητούν και την κυριαρχία της χώρας μας στα Δωδεκάνησα, με τον κυβερνητικό εταίρο του Ερντογάν, Μπαχτσελί, να δηλώνει πως «η Τουρκία δεν μπορεί να ζήσει χωρίς τα δώδεκα νησιά…». Ποια ήταν η υποχωρητικότητα των τότε κυβερνώντων; Δεν χρειάστηκε να τους πιέσει καθόλου για να τους πείσει ο Αμερικανός μεσολαβητής, Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ. Δέχθηκαν τη συμφωνία με την Τουρκία χωρίς την παραμικρή αντίσταση.
Δέχθηκε το «γκρίζο»
Τι δέχθηκε ο τότε πρωθυπουργός; Ουσιαστικά ότι η περιοχή των Ιμίων είναι «γκρίζα», αφού από τα ξημερώματα της 31ης Ιανουαρίου 1996 μέχρι και σήμερα απαγορεύεται κάθε δραστηριότητα πάνω και γύρω από τα Ίμια. Πρόκειται για δύο ελληνικές βραχονησίδες στις οποίες δεν έχουν πρόσβαση ούτε οι Έλληνες πολίτες ούτε οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις.
Εκείνο το βράδυ ανακοινώθηκε ότι αποφασίστηκε πως τα πλοία και οι στρατοί δεν έχουν θέση στα Ίμια. Αυτό όμως ήταν η μισή αλήθεια. Γιατί η συμφωνία περιλάμβανε και τρίτο όρο, που δεν ανακοινώθηκε στον ελληνικό λαό και ο οποίος ανέφερε: «Ναυτικό, στρατοί και σημαίες δεν θα επιστρέψουν ξανά στα Ίμια». Η ελληνική κυβέρνηση επέλεξε να κρύψει τον τρίτο όρο – και σε αυτό συμφώνησε και η Ουάσιγκτον, διότι υπήρχε αυτή η αίσθηση ότι θα κατέρρεε η κυβέρνηση του Κώστα Σημίτη. Τον τρίτο όρο αποκάλυψαν σε βιβλίο που συνέγραψαν για τα Ίμια οι δημοσιογράφοι Μ. Ιγνατίου και Αθ. Έλλις, μελετώντας απόρρητα αμερικανικά έγγραφα. Στα έγγραφα μάλιστα αυτά περιλαμβάνεται και η… ιστορική φράση του Πάγκαλου στον τότε υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Γουόρεν Κρίστοφερ, ότι την (ελληνική) σημαία «θα την πάρουν οι αέρηδες και εμείς δεν θα την αντικαταστήσουμε».
Ενάμιση χρόνο μετά, τον Ιούλιο του 1997, ολοκληρώθηκε και η δεύτερη φάση του δράματος και του «γκριζαρίσματος» του Αιγαίου, με την υπογραφή της συμφωνίας του Κώστα Σημίτη με τον τότε πρόεδρο της Τουρκίας Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ. Έμεινε στην ιστορία ως η «Συμφωνία της Μαδρίτης», με την οποία αναγνωριζόταν ουσιαστικά το «γκριζάρισμα του Αιγαίου». Το τέταρτο σημείο της συμφωνίας αναγνώριζε ένα γενικό πλαίσιο «ζωτικών συμφερόντων και ενδιαφερόντων» και των δύο χωρών στο Αιγαίο. Αναγνωρίζει δηλαδή δικαιώματα της Τουρκίας στο Αιγαίο. «Πατώντας» στη συμφωνία αυτή οι Τούρκοι και ερμηνεύοντάς την κατά το δοκούν (παρερμηνεύοντάς τη δηλαδή, αφού οι όροι της συμφωνίας τούς παρείχαν αυτή τη δυνατότητα), έφτασαν σήμερα στο σημείο να μιλούν για «Γαλάζια Πατρίδα».
Η αρχή του κακού
Όλα άρχισαν στις 25 Δεκεμβρίου 1995, όταν το τουρκικό εμπορικό πλοίο «Φιγκέν Ακάτ» προσάραξε κοντά στη βραχονησίδα Ανατολική (Μικρή) Ίμια και εξέπεμψε σήμα κινδύνου, αλλά ο Τούρκος πλοίαρχος αρνήθηκε την ελληνική βοήθεια, με τον ισχυρισμό ότι το σκάφος βρίσκεται σε τουρκικά ύδατα. Ενημερώνεται το υπουργείο Εξωτερικών και αυτό με τη σειρά του γνωστοποιεί το γεγονός στο τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών, επισημαίνοντας ότι, χωρίς ρυμουλκό, το τουρκικό πλοίο θα κινδυνεύσει.
Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών διαμηνύει, ξεκάθαρα πια στις 27 Δεκεμβρίου, ότι υπάρχει θέμα κυριαρχίας με τις βραχονησίδες Ίμια. Για την περίσταση οι Τούρκοι προσπάθησαν να εφαρμόσουν τη δική τους ερμηνεία στη Συνθήκη της Λωζάννης (1923), με την οποία είχαν παραχωρηθεί τα Δωδεκάνησα στην Ιταλία στο σύνολό τους και όχι ονομαστικά, και να αμφισβητήσουν την ελληνική κυριαρχία κάποιων βραχονησίδων. Τελικά, το πλοίο αποκολλήθηκε στις 28 Δεκεμβρίου 1995 από ελληνικά ρυμουλκά. Η κρίση των Ιμίων όμως είχε ήδη ξεκινήσει, χωρίς κανείς να φανταστεί τη συνέχεια.
Το πρωί της 28ης Δεκεμβρίου τουρκικό μαχητικό αεροσκάφος συντρίβεται στα ελληνικά χωρικά ύδατα, στην περιοχή της Λέσβου, ύστερα από εμπλοκή με ελληνικά μαχητικά. Με ελληνική βοήθεια, ο Τούρκος πιλότος διασώζεται.
29 Δεκεμβρίου 1995: Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών εκμεταλλεύεται την κατάσταση και επιδίδει ρηματική διακοίνωση στο αντίστοιχο ελληνικό, στην οποία αναφέρεται ότι οι βραχονησίδες Ίμια είναι καταχωρισμένες στο κτηματολόγιο Μουγκλά του Νομού Μπουντρούμ (Αλικαρνασσού) και ανήκουν στην Τουρκία. Με καθυστέρηση το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών απαντά στις 9 Ιανουαρίου 1996, απορρίπτοντας τη διακοίνωση.
25 Ιανουαρίου 1996: Ο (τότε) δήμαρχος της Καλύμνου Δημήτρης Διακομιχάλης, συνοδευόμενος από τον αστυνομικό διευθυντή Καλύμνου Γ. Ριόλα και δύο κατοίκους του νησιού, ύψωσε την ελληνική σημαία στη Μικρή Ίμια. Την επομένη, η ελληνική σημαία κυμάτιζε και στη διπλανή βραχονησίδα.
27 Ιανουαρίου: Δύο δημοσιογράφοι του γραφείου της εφημερίδας «Χουριέτ» στη Σμύρνη μετέβησαν με ελικόπτερο, υπέστειλαν την ελληνική σημαία και ύψωσαν την τουρκική στη Μικρή Ίμια. Το γεγονός προβλήθηκε από τουρκικό τηλεοπτικό κανάλι.
28 Ιανουαρίου: Το περιπολικό του Πολεμικού Ναυτικού «Αντωνίου» κατέβασε την τουρκική σημαία και ύψωσε την ελληνική. Η εντολή ήταν να υποσταλεί η τουρκική σημαία μόνο. Το ίδιο βράδυ, άγημα ανδρών των ΟΥΚ του Πολεμικού Ναυτικού αποβιβάστηκε στη βραχονησίδα για να φρουρεί την ελληνική σημαία.
29 Ιανουαρίου: Ο Κώστας Σημίτης, που δέκα μέρες πριν είχε αναλάβει πρωθυπουργός (χωρίς να λάβει η κυβέρνησή του ακόμη ψήφο εμπιστοσύνης), στέλνει μήνυμα, από την ελληνική Βουλή, προς την Τουρκία, ότι «σε οποιαδήποτε πρόκληση η Ελλάδα θα αντιδράσει άμεσα και δυναμικά».
Το τηλεφώνημα στον Κλίντον
Ο Σημίτης σε τηλεφωνική επικοινωνία με τον Αμερικανό πρόεδρο Μπιλ Κλίντον τού εκφράζει την ελληνική θέση, ότι η χώρα μας δεν επιθυμεί την ένταση, αλλά θα αντιδράσει εφόσον προκληθεί. Η κυβέρνηση δηλώνει έτοιμη να αποσύρει το άγημα, όχι όμως και την ελληνική σημαία. Η πρωθυπουργός της Τουρκίας Τανσού Τσιλέρ απαντάει στον Σημίτη ότι «αύριο η ελληνική σημαία και ο ελληνικός στρατός δεν θα υπάρχουν στα Καρντάκ».
31 Ιανουαρίου: Συγκαλείται σύσκεψη στο γραφείο του πρωθυπουργού. Ο υπουργός Εξωτερικών Θ. Πάγκαλος φτάνει καθυστερημένα, επειδή παίρνει μέρος σε τηλεοπτική συνέντευξη. Στη 01:40 έρχονται πληροφορίες ότι Τούρκοι κομάντος αποβιβάζονται στη Μικρή Ίμια.
Τέσσερις ώρες αργότερα, στις 05:30, ελικόπτερο του Πολεμικού μας Ναυτικού ίπταται των βραχονησίδων και διαπιστώσει ότι πράγματι υπάρχουν εκεί Τούρκοι στρατιώτες, οι οποίοι είχαν κατεβάσει την ελληνική σημαία και είχαν υψώσει την τουρκική. Δίνεται εντολή να επιστρέψει το ελικόπτερο στη βάση του και, ενώ πετά μεταξύ των βραχονησίδων Πίτα και Καλίλιμνος, αναφέρει βλάβη και χάνεται από τα ραντάρ. Αργότερα θα ανασυρθούν συντρίμμια του ελικοπτέρου και νεκρά και τα τρία μέλη του πληρώματος, ο υποπλοίαρχος Χριστόδουλος Καραθανάσης, ο υποπλοίαρχος Παναγιώτης Βλαχάκος και ο αρχικελευστής Έκτορας Γιαλοψός.
06.00: Οι Αμερικανοί, διά του υφυπουργού Εξωτερικών Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, επιβάλλουν και στις δύο πλευρές τη θέλησή τους. «No ships, no troops, no table–flags» (όχι πλοία, όχι στρατιώτες, όχι σημαίες) διαμηνύουν ή, σε πιο κομψή διπλωματική γλώσσα, να ισχύσει το status quo ante.
07:59-08:00: Οι Έλληνες υποστέλλουν την ελληνική σημαία από τα Ανατολικά Ίμια και δευτερόλεπτα αργότερα οι Τούρκοι από τα Δυτικά Ίμια. Την ελληνική σημαία παραλαμβάνει το πλήρωμα της κανονιοφόρου «Πυρπολητής». Μέχρι το μεσημέρι της 31ης Ιανουαρίου 1966, τα πλοία, οι στρατιώτες και οι σημαίες είχαν αποσυρθεί από τα Ίμια.
Την ίδια ημέρα το πρωί, ο πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης ευχαρίστησε από το βήμα της Βουλής την κυβέρνηση των ΗΠΑ για τη βοήθειά τους, προκαλώντας τη μήνη της αντιπολίτευσης.
«Αποφασίσαμε ομόφωνα…»
Το κλίμα στην Τουρκία, την επομένη της κρίσης, ήταν θριαμβευτικό. Η πρωθυπουργός Τανσού Τσιλέρ δήλωνε ότι η επίλυση της κρίσης ήταν αποτέλεσμα της σθεναρής στάσης της. Στην Αθήνα, από την άλλη πλευρά, το κλίμα ήταν βαρύ. Ο πρωθυπουργός Σημίτης προσπάθησε αρχικά να αποκρύψει ότι είχε συμφωνήσει για την υποστολή της ελληνικής σημαίας και ευχαρίστησε από το βήμα του Κοινοβουλίου τους Αμερικανούς για τη μεσολάβηση, κάτι που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Ο πρώην πρωθυπουργός εξηγούσε ότι «την ελληνική σημαία αποφασίσαμε ομόφωνα να την αποσύρουμε για να αποτρέψουμε το ενδεχόμενο νέων εμπλοκών. Αν η σημαία έμενε στη βραχονησίδα χωρίς φύλαξη, Τούρκοι πολίτες ή στρατιωτικοί μπορούσαν να επανέλθουν και να την κατεβάσουν, προσβάλλοντας έτσι τη χώρα και προκαλώντας νέα αναμέτρηση. Θεωρήσαμε λοιπόν ότι δεν έπρεπε να αφήσουμε ένα τέτοιο ενδεχόμενο να συμβεί. Εκτιμούσε ότι οδεύαμε σε πολεμική σύγκρουση μεγάλων διαστάσεων και πως χάσαμε το διαπραγματευτικό πλεονέκτημα, διότι ο αρχηγός ΓΕΕΘΑ ναύαρχος Χρήστος Λυμπέρης άφησε αφύλακτη τη δεύτερη νησίδα. Ο ανώτατος αξιωματικός υποστήριξε από την πλευρά του ότι ουδέποτε είχε λάβει εντολή για φύλαξη της δεύτερης νησίδας και πίστευε ότι είχαμε υποστεί ήττα, με το να δεχθούμε την υποστολή της σημαίας μας, και πως χάθηκε μια ιστορική ευκαιρία να καταγάγουμε ένα συντριπτικό χτύπημα στην Τουρκία.
«Κάτι συνέβη…»
Για την πτώση του ελληνικού ελικοπτέρου, η επίσημη θέση του Πολεμικού Ναυτικού είναι ότι «το ελικόπτερο κατέπεσε λόγω κακοκαιρίας και απώλειας προσανατολισμού του πιλότου». Στη Βουλή ο Γεράσιμος Αρσένης, υπουργός Εθνικής Άμυνας τότε, έκανε γνωστή την αιτία της πτώσης: «Βέρτιγκο!». Πολλοί στην Ελλάδα υποστήριζαν -και υποστηρίζουν- ότι το ελικόπτερο κατέπεσε από τουρκικά πυρά, κάτι όμως που επισήμως δεν επιβεβαιώνεται.
«Εν πλήρη κυριαρχία»
Οι βραχονησίδες Ίμια (Μεγάλη και Μικρή) είναι συστάδα νησίδων στο Νότιο Αιγαίο, που ανήκουν στα Δωδεκάνησα. Εκχωρήθηκαν στην Ελλάδα μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, σύμφωνα με το άρθρο 14 της Συνθήκης Ειρήνης των Παρισίων (10/12/1947) που η Ιταλία εκχώρησε στην Ελλάδα «εν πλήρη κυριαρχία» τις νήσους της Δωδεκανήσου απαριθμούμενες: Αστυπάλαια, Ρόδο, Χάλκη, Κάρπαθο, Κάσο, Τήλο, Νίσυρο, Κάλυμνο, Λέρο, Πάτμο, Λειψούς, Σύμη, Κω και Καστελόριζο έως και τις παρακείμενες νησίδες!
