Μια εντυπωσιακή επιστημονική ανακάλυψη φέρνει στο φως την πιθανή πρώτη γνωστή επιδημία πανώλης στην ανθρώπινη ιστορία, που χρονολογείται περίπου 5.500 χρόνια πριν, στην περιοχή της λίμνης Βαϊκάλης στη Σιβηρία.
Εκεί, ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών ζούσαν από το κυνήγι και την εκμετάλλευση πλούσιων φυσικών πόρων, όπως άλκες, ελάφια, ψάρια, φώκιες και μικρά τρωκτικά όπως οι μαρμότες. Ωστόσο, σύμφωνα με τους ερευνητές, μια άγνωστη μέχρι σήμερα μορφή πανώλης φαίνεται πως προκάλεσε μαζικούς θανάτους, ιδιαίτερα σε παιδιά και εφήβους.
Το αρχαίο DNA που άλλαξε την εικόνα της ιστορίας
Η μελέτη βασίστηκε σε γενετικό υλικό που ανακτήθηκε από ανθρώπινα λείψανα τα οποία είχαν ταφεί σε τέσσερις αρχαίους τάφους της περιοχής. Τα ευρήματα αποκάλυψαν την παρουσία των παλαιότερων γνωστών στελεχών του βακτηρίου Yersinia pestis, του παθογόνου που ευθύνεται για την πανώλη.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι αυτά τα πρώιμα στελέχη αποτελούν «μεταβατικό στάδιο» στην εξέλιξη της ασθένειας, πριν αποκτήσει τις μορφές που προκάλεσαν μεταγενέστερες πανδημίες.
«Τα ευρήματα αλλάζουν ριζικά τον τρόπο που σκεφτόμαστε την προέλευση και την πρώιμη επίδραση ενός από τα πιο σημαντικά παθογόνα της ανθρωπότητας», δήλωσε ο εξελικτικός γενετιστής Έσκε Βίλερσλεβ του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης και του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ.
Μέχρι σήμερα, το παλαιότερο γνωστό κρούσμα πανώλης είχε εντοπιστεί στη Λετονία και χρονολογείται μεταξύ 5.300 και 5.000 ετών πριν, περίπου 5.000 χιλιόμετρα μακριά από τη Σιβηρία.
Η νέα ανακάλυψη όμως δείχνει ότι η πανώλη κυκλοφορούσε στην Ασία πολύ νωρίτερα απ’ όσο θεωρούσε η επιστημονική κοινότητα.
«Μόνο μέσω του αρχαίου DNA καταλάβαμε ότι το παθογόνο υπάρχει πολύ περισσότερο καιρό απ’ όσο δείχνουν τα ιστορικά αρχεία», δήλωσε ο εξελικτικός γενετιστής Ρουαϊρίντ Μακλέοντ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.
Τα παιδιά τα πιο ευάλωτα – Ασυνήθιστο μοτίβο θανάτων
Από τα ευρήματα στους τάφους προκύπτει ότι η επιδημία επηρέαζε δυσανάλογα τα παιδιά, κάτι που διαφοροποιεί τη συγκεκριμένη έξαρση από άλλες γνωστές επιδημίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών.
Οι ερευνητές αποδίδουν το φαινόμενο σε γενετικές ιδιαιτερότητες των αρχαίων στελεχών του βακτηρίου, οι οποίες σήμερα δεν υπάρχουν στις σύγχρονες μορφές της πανώλης.
Στη συγκεκριμένη τοποθεσία, το βακτήριο εντοπίστηκε σε 18 από τα 46 εξεταζόμενα σώματα, ποσοστό που θεωρείται εξαιρετικά υψηλό ακόμη και σε σύγκριση με μεσαιωνικούς μαζικούς τάφους.
Ο ρόλος που έπαιξαν οι μαρμότες στη μετάδοση της νόσου
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι οι μαρμότες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη μετάδοση της ασθένειας στους ανθρώπους, καθώς αποτελούσαν τόσο πηγή τροφής όσο και αντικείμενο στενής επαφής.
Η μόλυνση πιθανόν να μεταδόθηκε μέσω επαφής με άρρωστα ζώα ή κατανάλωσης μη σωστά μαγειρεμένου κρέατος, πριν εξαπλωθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Τα αρχαία γονιδιώματα που εντοπίστηκαν στα δόντια των θυμάτων δείχνουν ότι το βακτήριο βρισκόταν σε πρώιμο εξελικτικό στάδιο.
«Το παθογόνο φαίνεται να αντιπροσωπεύει ένα μεταβατικό στάδιο στην εξέλιξη της πανώλης – ήδη ικανό να προκαλέσει σοβαρή ασθένεια, αλλά χωρίς όλες τις προσαρμογές των μεταγενέστερων πανδημιών», ανέφερε ο Βίλερσλεβ.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, τα αρχαία στελέχη δεν διέθεταν μηχανισμούς που επέτρεπαν τη μετάδοση μέσω ψύλλων, όπως συνέβη σε μεταγενέστερες ιστορικές πανδημίες όπως ο Μαύρος Θάνατος.
Ωστόσο, διέθεταν γενετικά χαρακτηριστικά που συνδέονται με σοβαρές φλεγμονώδεις αντιδράσεις, κάτι που εξηγεί τη μεγάλη θνησιμότητα, ιδιαίτερα στα παιδιά.
Μια επιδημία που αφάνισε κοινότητες
Οι επιστήμονες καταλήγουν ότι η επιδημία πιθανότατα εξαπλώθηκε γρήγορα μέσα στις μικρές κοινότητες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, προκαλώντας μαζικούς θανάτους σε οικογένειες και συγγενικές ομάδες.
«Πολλά στενά συγγενικά άτομα φαίνεται ότι πέθαναν ταυτόχρονα», σημείωσε ο Μακλέοντ, περιγράφοντας μια εικόνα ολοκληρωτικής καταστροφής για τις τοπικές κοινωνίες της εποχής.
