Επιστήμονες ανέλυσαν πίνακες και αρχεία του 15ου αιώνα και διατυπώνουν νέα υπόθεση για την ασθένεια της θρυλικής μούσας
Το πρόσωπό της έχει ταυτιστεί με μερικές από τις πιο αναγνωρίσιμες γυναικείες μορφές της Αναγέννησης. Η Σιμονέτα Βεσπούτσι, η νεαρή γυναίκα που θεωρείται ότι ενέπνευσε τον Σάντρο Μποτιτσέλι, πέθανε το 1476 σε ηλικία μόλις 23 ετών.
Για αιώνες, ο πρόωρος θάνατός της αποδιδόταν στη φυματίωση. Περισσότερα από 500 χρόνια αργότερα, όμως, μια ομάδα επιστημόνων επανεξετάζει αυτή την εκδοχή και διατυπώνει μια διαφορετική υπόθεση. Σύμφωνα με τη μελέτη τους, η Σιμονέτα ενδέχεται να έπασχε από όγκο στην υπόφυση, επιπλοκή του οποίου θα μπορούσε να έχει οδηγήσει στον θάνατό της.
Και ένα σημαντικό μέρος των ενδείξεων προέρχεται από ένα απροσδόκητο «ιατρικό αρχείο»: τους ίδιους τους πίνακες.
Η λεπτομέρεια σε έναν πίνακα που κίνησε τις υποψίες
Η έρευνα ξεκίνησε το 2016, όταν ο Ιταλός ενδοκρινολόγος Πάολο Ποτσίλι, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Campus Bio-Medico της Ρώμης, επισκέφθηκε την έκθεση «Botticelli Reimagined» στο Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου του Λονδίνου.
Εκεί παρατήρησε το «Αλληγορικό πορτρέτο μιας γυναίκας», έργο που χρονολογείται περίπου στο 1490 και έχει συνδεθεί με τη Σιμονέτα.
Μία λεπτομέρεια τράβηξε ιδιαίτερα την προσοχή του. Η νεαρή γυναίκα απεικονίζεται με γάλα να αναβλύζει από το στήθος της, παραπέμποντας στην εικονογραφική παράδοση της Maria lactans.
Για τον ενδοκρινολόγο, η εικόνα απέκτησε διαφορετική διάσταση. Η υπόφυση ελέγχει, μεταξύ άλλων, την παραγωγή προλακτίνης, της ορμόνης που σχετίζεται με την παραγωγή γάλακτος. Την ίδια στιγμή, η Σιμονέτα δεν απέκτησε παιδιά κατά τη διάρκεια του γάμου της.
Το πρόσωπο της Σιμονέτα μέσα στον χρόνο
Ο Ποτσίλι άρχισε να εξετάζει και άλλα έργα στα οποία εκτιμάται ότι είχε ποζάρει η νεαρή γυναίκα. Οι μεταβολές που παρατήρησε σε ορισμένα χαρακτηριστικά του προσώπου της ενίσχυσαν την υποψία του για πιθανή πάθηση της υπόφυσης.
Η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε στη συνέχεια αλγόριθμο αναγνώρισης προσώπου και κατέληξε σε πέντε πίνακες που, σύμφωνα με την ανάλυσή της, είναι πολύ πιθανό να απεικονίζουν τη Σιμονέτα. Ανάμεσά τους βρίσκεται και η περίφημη «Γέννηση της Αφροδίτης».
Τα πρόσωπα από διαφορετικά έργα ανασυντέθηκαν σε τρισδιάστατα μοντέλα, ώστε οι επιστήμονες να εξετάσουν τις αλλαγές των χαρακτηριστικών της μέσα στον χρόνο.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι μεταβολές στη γνάθο, στην περιοχή πάνω από τα μάτια και στους μαλακούς ιστούς παρουσίαζαν ομοιότητες με εκείνες που παρατηρούνται σε κλινικές περιπτώσεις όγκων της υπόφυσης.
Τα αρχεία του 15ου αιώνα προσθέτουν νέα κομμάτια στο παζλ
Υπήρχε, ωστόσο, ένα σημαντικό εμπόδιο. Η Σιμονέτα είχε ταφεί στην εκκλησία Ονισάντι της Φλωρεντίας, η οποία επλήγη από την καταστροφική πλημμύρα του Άρνου το 1966. Έτσι, η ομάδα δεν μπορούσε να βασιστεί σε οστά ή άλλο βιολογικό υλικό.
Οι ερευνητές στράφηκαν στους πίνακες και στα ιστορικά αρχεία.
Σημαντικές πληροφορίες προέκυψαν από καταγραφές των γιατρών που βρίσκονταν κοντά στη Σιμονέτα τις τελευταίες ημέρες της ζωής της, αλλά και από την αλληλογραφία του πεθερού της με τον Λαυρέντιο τον Μεγαλοπρεπή.
Οι περιγραφές κάνουν λόγο για ρινορραγίες, ημικρανίες, εμετούς, πυρετό, σύγχυση και παραισθήσεις, ενώ η νεαρή γυναίκα φέρεται να ζητούσε να παραμένει στο σκοτάδι.
Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2026 στην επιστημονική επιθεώρηση Endocrinology, Diabetes & Metabolism, συνδυάζει αυτές τις μαρτυρίες με τα ευρήματα από την ανάλυση των έργων.
Το νέο σενάριο για τον θάνατό της
Με βάση τα στοιχεία που συγκέντρωσαν, οι ερευνητές θεωρούν πιθανότερο το ενδεχόμενο η Σιμονέτα να έπασχε από όγκο της υπόφυσης και να πέθανε από επιπλοκή του.
Ακόμη και ο ελαφρύς στραβισμός που οι ερευνητές διακρίνουν στη μορφή της «Γέννησης της Αφροδίτης» εξετάζεται ως πιθανή ένδειξη πίεσης στην περιοχή του οπτικού νεύρου.
Η μελέτη συνδέει επίσης την απότομη επιδείνωση της υγείας της με δύο περιστατικά που καταγράφονται σε χρονικά και ποιήματα της εποχής. Το πρώτο αφορά επίθεση που φέρεται να δέχθηκε από τον Αλφόνσο Β΄ της Αραγωνίας και το δεύτερο την κατάρρευσή της κατά τη διάρκεια έντονου χορού, όταν παρουσίασε σοβαρή ρινορραγία.
Κατά την ερευνητική υπόθεση, τα περιστατικά αυτά θα μπορούσαν να έχουν επιβαρύνει την κατάστασή της. Πρόκειται, ωστόσο, για αναδρομική ιατρική διάγνωση βασισμένη σε εικαστικά και ιστορικά τεκμήρια, όχι για οριστική απόδειξη της αιτίας θανάτου.
Η μούσα που ο Μποτιτσέλι συνέχισε να ζωγραφίζει
Τις τελευταίες ημέρες της ζωής της, η Σιμονέτα υποβλήθηκε σε θεραπεία για φυματίωση, χωρίς αποτέλεσμα. Πέθανε την άνοιξη του 1476, όμως η εικόνα της συνέχισε να εμφανίζεται, σύμφωνα με την ερευνητική προσέγγιση, στο έργο του Μποτιτσέλι χρόνια αργότερα.
Κάπως έτσι, οι πίνακες που διατήρησαν το πρόσωπό της ζωντανό για περισσότερο από μισή χιλιετία αποκτούν σήμερα έναν δεύτερο ρόλο. Για τους επιστήμονες που υπογράφουν τη μελέτη, λειτουργούν ως οπτικές μαρτυρίες που ίσως βοηθούν να φωτιστεί ένα μυστήριο 550 ετών.
