Ερευνητές κατάφεραν να αναπαράγουν το εντυπωσιακό οπτικό εφέ του Κυπέλλου του Λυκούργου, μιας δημιουργίας που αποκαλύπτει πόσο προηγμένη ήταν η ρωμαϊκή υαλουργία πριν από 16 αιώνες
Αν το κοιτάξεις με το φως να πέφτει πάνω του, είναι πράσινο. Αν το φωτίσεις από πίσω, γίνεται βαθύ κόκκινο.
Και το πιο παράξενο είναι ότι κανένα από τα δύο δεν αποτελεί κάποιο σύγχρονο οπτικό εφέ.
Το Κύπελλο του Λυκούργου κατασκευάστηκε τον 4ο αιώνα μ.Χ. και εδώ και δεκαετίες θεωρείται ένα από τα πιο εντυπωσιακά δείγματα της ρωμαϊκής υαλουργίας. Σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο και εξακολουθεί, περίπου 1.600 χρόνια μετά τη δημιουργία του, να προκαλεί ερωτήματα για το πώς οι τεχνίτες της εποχής κατάφεραν να πετύχουν μια τόσο σύνθετη συμπεριφορά του γυαλιού.
Τώρα, ερευνητές του Πανεπιστημίου του Σέφιλντ κατάφεραν να πλησιάσουν περισσότερο από ποτέ το μυστικό του, αναπαράγοντας με μεγάλη ακρίβεια τις πράσινες και κόκκινες αποχρώσεις του.
Και για να το κάνουν χρειάστηκαν κάτι που οι Ρωμαίοι τεχνίτες είχαν στη διάθεσή τους πριν από δεκαέξι αιώνες: χρυσό, ασήμι, γυαλί και τρομερή ακρίβεια.
Το μυστικό κρύβεται μέσα στο γυαλί
Η εξήγηση για τη μεταμόρφωση του κυπέλλου βρίσκεται σε μικροσκοπικά σωματίδια χρυσού και αργύρου που έχουν ενσωματωθεί στο γυαλί.
Είναι τόσο μικρά ώστε επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το φως απορροφάται και διαχέεται μέσα στο υλικό.
Όταν το κύπελλο φωτίζεται από πίσω, τα συγκεκριμένα σωματίδια περιορίζουν τη διέλευση του μπλε και του πράσινου φωτός και επιτρέπουν να κυριαρχήσουν οι κόκκινες και πορτοκαλί αποχρώσεις.
Όταν, αντίθετα, το φως πέφτει επάνω στην επιφάνειά του, ο διαφορετικός τρόπος διάχυσης δημιουργεί το χαρακτηριστικό αδιαφανές πράσινο.
Το αποτέλεσμα είναι ένα αντικείμενο που μοιάζει να αλλάζει εντελώς χρώμα ανάλογα με το πώς το κοιτάζει κανείς.
Οι επιστήμονες προσπάθησαν να κάνουν αυτό που έκαναν οι Ρωμαίοι
Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τη Λίσα Χόλαντς και τη συμμετοχή ειδικών στη ρωμαϊκή υαλουργία, χρησιμοποίησε ως βάση τη γνωστή σύσταση αρχαίου διχρωικού γυαλιού.
Τα υλικά θερμάνθηκαν σε θερμοκρασίες άνω των 1.000 βαθμών Κελσίου. Κατά την ψύξη του λιωμένου γυαλιού σχηματίστηκαν νανοκρύσταλλοι χρυσού και αργύρου, οι οποίοι έδωσαν στο νέο υλικό την ιδιαίτερη οπτική του συμπεριφορά.
Η διαδικασία μόνο εύκολη δεν αποδείχθηκε.
Ακόμη και η θέση του γυαλιού μέσα στον κλίβανο μπορούσε να μεταβάλει το τελικό χρώμα, κάνοντας εξαιρετικά δύσκολο τον ακριβή έλεγχο του αποτελέσματος.
Η Χόλαντς περιέγραψε το τελικό αποτέλεσμα με δύο λέξεις: «είναι μαγεία».
Και κάπου εδώ βρίσκεται ίσως το πιο εντυπωσιακό κομμάτι της ιστορίας. Με σύγχρονη επιστημονική γνώση και εξοπλισμό, οι ερευνητές χρειάστηκαν αλλεπάλληλες δοκιμές για να πλησιάσουν κάτι που τεχνίτες είχαν καταφέρει να δημιουργήσουν τον 4ο αιώνα.
Γιατί ονομάζεται Κύπελλο του Λυκούργου
Το χρώμα δεν είναι το μοναδικό αξιοπερίεργο του αντικειμένου.
Στην περίτεχνη ανάγλυφη επιφάνειά του απεικονίζεται ο Λυκούργος, ο μυθικός βασιλιάς της Θράκης που στράφηκε εναντίον του Διονύσου.
Ο βασιλιάς εμφανίζεται παγιδευμένος μέσα σε κλήματα αμπέλου, παραπέμποντας στον μύθο της τιμωρίας του από τον θεό.
Μία από τις ερμηνείες θέλει ακόμη και τη μετάβαση από το πράσινο στο κόκκινο να συνδέεται με τον Διόνυσο και το κρασί, συμβολίζοντας τη μεταμόρφωση των πράσινων σταφυλιών καθώς ωριμάζουν.
Το κύπελλο ενδέχεται, σύμφωνα με την ίδια ερμηνεία, να χρησιμοποιούνταν σε συμπόσια ή τελετουργικές περιστάσεις.
Δεν είναι γνωστό, πάντως, πόσο συνειδητά οι Ρωμαίοι τεχνίτες κατανοούσαν τη φυσική πίσω από το αποτέλεσμα ή με ποιον ακριβώς τρόπο είχαν τελειοποιήσει την τεχνική.
Ένα αρχαίο πείραμα γίνεται σύγχρονη τέχνη
Η αναβίωση της τεχνικής δεν έμεινε μόνο μέσα στο εργαστήριο.
Ο καλλιτέχνης γυαλιού Έλιοτ Γουόκερ χρησιμοποίησε το υλικό για να δημιουργήσει ένα νέο γλυπτό, συνδέοντας τον μύθο του Λυκούργου με τη μορφή του Άτλαντα των Φαρνέζε.
Το έργο πρόκειται να παρουσιαστεί στη Millennium Gallery του Σέφιλντ από τις 6 έως τις 15 Νοεμβρίου και στη συνέχεια να ενταχθεί στη μόνιμη συλλογή του Turner Museum of Glass.
Έτσι, μια τεχνική που γεννήθηκε πριν από περίπου 1.600 χρόνια αποκτά μια δεύτερη ζωή.
Και το Κύπελλο του Λυκούργου υπενθυμίζει κάτι που η αρχαιολογία κάνει συχνά: μερικές φορές, το πιο φουτουριστικό αντικείμενο στο δωμάτιο μπορεί να είναι και το αρχαιότερο.
