Κάποτε η ψυχική υγεία αντιμετωπιζόταν ως ένα «δευτερεύον» ζήτημα. Κάτι προσωπικό, ιδιωτικό, συχνά αόρατο. Σήμερα, όμως, οι αριθμοί δείχνουν πως η ψυχική επιβάρυνση δεν αποτελεί πια ατομική υπόθεση αλλά μία από τις μεγαλύτερες κρίσεις δημόσιας υγείας παγκοσμίως.
Σύμφωνα με τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα διεθνή ανάλυση για τις ψυχικές διαταραχές, περίπου 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν πλέον με κάποια μορφή ψυχικής νόσου, με τα περιστατικά να έχουν σχεδόν διπλασιαστεί από το 1990 μέχρι σήμερα.
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από το Institute for Health Metrics and Evaluation του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Κουίνσλαντ και δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Lancet, καταγράφοντας με λεπτομέρεια την επιδείνωση της ψυχικής υγείας σε 204 χώρες και περιοχές του κόσμου.
Άγχος και κατάθλιψη: Οι δύο «πρωταγωνιστές» της νέας κρίσης
Ανάμεσα στις 12 ψυχικές διαταραχές που εξετάστηκαν, οι αγχώδεις διαταραχές και η μείζων καταθλιπτική διαταραχή εμφανίζουν τη μεγαλύτερη αύξηση και αποτελούν πλέον βασικούς παράγοντες επιβάρυνσης της δημόσιας υγείας διεθνώς.
Μόνο από το 2019 μέχρι σήμερα, τα περιστατικά μείζονος κατάθλιψης αυξήθηκαν κατά περίπου 24%, ενώ οι αγχώδεις διαταραχές εκτοξεύθηκαν κατά περισσότερο από 47%, με τους ειδικούς να συνδέουν την κορύφωση αυτή με τις συνέπειες της πανδημίας, της κοινωνικής απομόνωσης και της γενικευμένης αβεβαιότητας των τελευταίων ετών.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική στις νεότερες ηλικίες.
Οι έφηβοι 15 έως 19 ετών καταγράφουν πλέον τη μεγαλύτερη συνολική ψυχική επιβάρυνση, ενώ οι γυναίκες εμφανίζουν σταθερά υψηλότερα ποσοστά ψυχικών διαταραχών σε όλες τις ηλικιακές ομάδες.
Η γενιά που μεγάλωσε με άγχος
Η έρευνα αποτυπώνει και μια βαθιά αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται η ψυχική πίεση ανά ηλικία.
Στην παιδική ηλικία κυριαρχούν διαταραχές όπως ο αυτισμός, η ΔΕΠΥ και οι διαταραχές συμπεριφοράς. Όμως στην εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή, το άγχος και η κατάθλιψη γίνονται οι βασικοί παράγοντες ψυχικής επιβάρυνσης.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο της έρευνας: ότι μία ολόκληρη γενιά φαίνεται να ενηλικιώνεται υπό καθεστώς ψυχικής εξουθένωσης.
Η πίεση της διαρκούς σύγκρισης, η οικονομική ανασφάλεια, η αίσθηση αβεβαιότητας για το μέλλον αλλά και η ψηφιακή υπερδιέγερση συνθέτουν ένα περιβάλλον που πολλοί ειδικοί περιγράφουν πλέον ως «ψυχολογικά τοξικό».
Οι ψυχικές διαταραχές ξεπέρασαν ακόμη και τα καρδιαγγειακά νοσήματα
Ένα από τα πιο σοκαριστικά συμπεράσματα της μελέτης είναι ότι οι ψυχικές διαταραχές αποτελούν πλέον την κυριότερη αιτία αναπηρίας παγκοσμίως, ξεπερνώντας ακόμα και τα καρδιαγγειακά νοσήματα ή τον καρκίνο.
Το 2023, οι ψυχικές νόσοι αντιστοιχούσαν σε περίπου 171 εκατομμύρια χρόνια ζωής χαμένα λόγω αναπηρίας ή πρόωρου θανάτου — τον γνωστό δείκτη DALYs.
Πίσω από τον τεχνικό αυτό όρο, κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα: εκατομμύρια άνθρωποι δυσκολεύονται να εργαστούν, να λειτουργήσουν κοινωνικά ή ακόμη και να διαχειριστούν την καθημερινότητά τους.
Και παρ’ όλα αυτά, η πρόσβαση στη θεραπεία παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη.
Η θεραπεία παραμένει προνόμιο για λίγους
Η έρευνα αποκαλύπτει ότι μόλις το 9% των ανθρώπων με μείζονα κατάθλιψη λαμβάνει στοιχειωδώς επαρκή θεραπεία. Σε δεκάδες χώρες, το ποσοστό πέφτει ακόμη και κάτω από το 5%.
Ακόμη και σήμερα, τα συστήματα ψυχικής υγείας παραμένουν υποστελεχωμένα, άνισα και συχνά απρόσιτα, ιδιαίτερα σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.
Μόνο λίγες χώρες υψηλού εισοδήματος, όπως η Αυστραλία, ο Καναδάς και η Ολλανδία, καταφέρνουν να προσφέρουν επαρκή κάλυψη σε ποσοστό άνω του 30% των ασθενών.
Η Ελλάδα πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο
Ιδιαίτερα ανησυχητική εμφανίζεται και η εικόνα στην Ελλάδα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της μελέτης, ο αριθμός των ανθρώπων με ψυχικές διαταραχές στη χώρα αυξήθηκε σημαντικά από το 1990 έως το 2023, με τους δείκτες να βρίσκονται πλέον υψηλότερα τόσο από τον μέσο όρο της δυτικής Ευρώπης όσο και από τον παγκόσμιο μέσο όρο.
Οι ψυχικές διαταραχές αντιστοιχούν πλέον στο 8,5% του συνολικού φορτίου νόσου στη χώρα, ενώ οι αγχώδεις διαταραχές και η κατάθλιψη αποτελούν τις βασικότερες αιτίες ψυχικής επιβάρυνσης του πληθυσμού.
Η Αλίζε Φεράρι, συνεργαζόμενη καθηγήτρια του IHME, επισημαίνει ότι οι ψυχικές διαταραχές συγκαταλέγονται πλέον στις κυριότερες αιτίες επιβάρυνσης της υγείας στην Ελλάδα, με τη χώρα να παρουσιάζει αυξημένους δείκτες σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές περιοχές.
Η ψυχική υγεία δεν είναι πλέον «δευτερεύον» θέμα
Ίσως το πιο ουσιαστικό μήνυμα αυτής της έρευνας να βρίσκεται πέρα από τα ποσοστά και τους αριθμούς.
Για δεκαετίες, η ψυχική υγεία αντιμετωπιζόταν ως κάτι που έπρεπε να «κρύβεται». Σήμερα, όμως, οι κοινωνίες καλούνται να αποδεχτούν ότι η ψυχική εξουθένωση δεν είναι εξαίρεση αλλά μια νέα συλλογική πραγματικότητα.
Και όσο οι κρίσεις —οικονομικές, κοινωνικές, υγειονομικές και γεωπολιτικές— συνεχίζουν να συσσωρεύονται, η ανάγκη για ουσιαστική φροντίδα, πρόληψη και πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας μοιάζει πιο επιτακτική από ποτέ.