Αν χρησιμοποιείς συχνά κάποιες από αυτές τις εκφράσεις, ίσως ήρθε η ώρα να δεις τις ειδήσεις με άλλη ματιά
Η παραπληροφόρηση δεν είναι πλέον ένα περιθωριακό φαινόμενο του διαδικτύου. Αντίθετα, αποτελεί μέρος της καθημερινότητας εκατομμυρίων χρηστών, καθώς τα social media κατακλύζονται από ειδήσεις, βίντεο και αναρτήσεις που ταξιδεύουν με ταχύτητα, χωρίς πάντοτε να συνοδεύονται από αξιόπιστα στοιχεία.
Το γεγονός ότι μια πληροφορία εμφανίζεται στην οθόνη μας δεν σημαίνει ότι είναι και αληθινή. Ωστόσο, ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει την τάση να αποδέχεται πιο εύκολα όσα επιβεβαιώνουν ήδη τις πεποιθήσεις του ή προκαλούν έντονα συναισθήματα.
Σύμφωνα με ειδικούς που μελετούν τη συμπεριφορά των χρηστών στο διαδίκτυο, υπάρχουν ορισμένες εκφράσεις που εμφανίζονται συχνά σε ανθρώπους οι οποίοι δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν την έγκυρη ενημέρωση από την παραπληροφόρηση. Καμία από αυτές δεν αποτελεί απόδειξη από μόνη της, ωστόσο μπορούν να λειτουργήσουν ως ενδείξεις για τον τρόπο με τον οποίο αξιολογείται μια πληροφορία.
1. «Το είδα στο ίντερνετ, άρα ισχύει»
Το διαδίκτυο προσφέρει πρόσβαση σε τεράστιο όγκο πληροφοριών, όμως η αξιοπιστία τους δεν είναι δεδομένη. Από επιστημονικές δημοσιεύσεις μέχρι ανυπόστατες θεωρίες και κατασκευασμένες ειδήσεις, όλα συνυπάρχουν στην ίδια οθόνη.
Η αποδοχή μιας πληροφορίας μόνο και μόνο επειδή δημοσιεύτηκε σε κάποιο site ή αναρτήθηκε στα social media αποτελεί συχνό λάθος. Η αξιοπιστία εξαρτάται από την πηγή, τα στοιχεία που παρατίθενται και τη δυνατότητα επιβεβαίωσης των ισχυρισμών.
2. «Τα μεγάλα ΜΜΕ δεν θέλουν να το μάθεις»
Πρόκειται για μία από τις πιο διαδεδομένες φράσεις που συνοδεύουν θεωρίες συνωμοσίας και ατεκμηρίωτους ισχυρισμούς.
Αναμφίβολα, τα μέσα ενημέρωσης δεν είναι αλάνθαστα και μπορούν να υποπέσουν σε λάθη. Ωστόσο, η επίκληση μιας δήθεν «κρυφής αλήθειας» δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι μια πληροφορία είναι σωστή.
3. «Κάνε τη δική σου έρευνα»
Η συγκεκριμένη προτροπή ακούγεται εύλογη και, στην ουσία της, είναι σωστή. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η «έρευνα» περιορίζεται σε λίγα βίντεο στο YouTube, αναρτήσεις στο Facebook ή δημοσιεύσεις στο TikTok.
Η ουσιαστική αναζήτηση πληροφοριών απαιτεί σύγκριση διαφορετικών πηγών, αξιολόγηση στοιχείων και διάθεση να αλλάξει κανείς άποψη όταν τα δεδομένα το επιβάλλουν.
4. «Όλοι ξέρουν ότι ισχύει»
Η δημοφιλία μιας άποψης δεν αποτελεί τεκμήριο αλήθειας.
Η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων όπου αντιλήψεις που θεωρούνταν αυτονόητες αποδείχθηκαν τελικά λανθασμένες. Το ίδιο ισχύει και σήμερα: το ότι μια άποψη επαναλαμβάνεται χιλιάδες φορές δεν σημαίνει ότι βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα.
5. «Δεν χρειάζομαι αποδείξεις»
Η διαίσθηση μπορεί να είναι χρήσιμη στην καθημερινότητα, όμως δεν αρκεί για να επιβεβαιώσει την εγκυρότητα μιας είδησης.
Πολλές φορές οι άνθρωποι εμπιστεύονται περισσότερο αυτό που «νιώθουν» παρά τα διαθέσιμα στοιχεία, ειδικά όταν το θέμα συνδέεται με προσωπικές αξίες ή έντονες πεποιθήσεις.
6. «Γιατί να το επινοήσει κάποιος;»
Στην εποχή του διαδικτύου τα κίνητρα για τη δημιουργία ψευδών ειδήσεων είναι πολλά.
Άλλοι επιδιώκουν περισσότερα κλικ και διαφημιστικά έσοδα, άλλοι επιρροή στην κοινή γνώμη, ενώ δεν λείπουν και όσοι διακινούν ψευδές περιεχόμενο απλώς για να προκαλέσουν αντιδράσεις ή σύγχυση.
7. «Το μοιράζονται όλοι»
Η ταχύτητα με την οποία διαδίδεται μια είδηση δεν αποτελεί ένδειξη αξιοπιστίας.
Αντίθετα, πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι οι ψευδείς ειδήσεις συχνά εξαπλώνονται γρηγορότερα από τις αληθινές, επειδή προκαλούν μεγαλύτερη έκπληξη ή έντονη συναισθηματική αντίδραση.
Οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων επιβραβεύουν την αλληλεπίδραση και όχι την εγκυρότητα.
8. «Οι ειδικοί λένε συνήθως ψέματα»
Η κριτική σκέψη απέναντι στους ειδικούς είναι θεμιτή. Η πλήρης απόρριψη κάθε επιστημονικής ή δημοσιογραφικής γνώμης, όμως, δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό.
Όταν απορρίπτονται συλλήβδην οι ειδικοί, συχνά τη θέση τους καταλαμβάνουν influencers ή ανώνυμοι χρήστες του διαδικτύου, χωρίς επιστημονική κατάρτιση ή θεσμική λογοδοσία.
9. «Δεν εμπιστεύομαι τους fact-checkers»
Οι οργανισμοί επαλήθευσης πληροφοριών δεν είναι αλάνθαστοι και μπορούν να κάνουν λάθη.
Ωστόσο, οι περισσότεροι δημοσιοποιούν τη μεθοδολογία τους, παραθέτουν πρωτογενείς πηγές και διορθώνουν δημόσια τυχόν ανακρίβειες. Η αυτόματη απόρριψη κάθε διαδικασίας ελέγχου περιορίζει σημαντικά τη δυνατότητα αναγνώρισης της παραπληροφόρησης.
Το σημαντικότερο «αντίδοτο» είναι η κριτική σκέψη
Η αντιμετώπιση των fake news δεν απαιτεί να αμφισβητούμε τα πάντα, αλλά να μάθουμε να αξιολογούμε καλύτερα όσα διαβάζουμε.
Η αναζήτηση της αρχικής πηγής, η διασταύρωση πληροφοριών από περισσότερα αξιόπιστα μέσα, η προσοχή στους εντυπωσιακούς τίτλους και η διάθεση να αναθεωρούμε τις απόψεις μας όταν προκύπτουν νέα στοιχεία αποτελούν βασικά εργαλεία για μια πιο υπεύθυνη ενημέρωση.
Στην εποχή της υπερπληροφόρησης, η μεγαλύτερη δεξιότητα δεν είναι να καταναλώνουμε περισσότερες ειδήσεις, αλλά να μπορούμε να ξεχωρίζουμε ποιες αξίζει πραγματικά να πιστέψουμε.