Από τις διαδηλώσεις για την τραγωδία στο Νόβι Σαντ στην εκλογική αναμέτρηση, το φοιτητικό κίνημα μετατράπηκε σε πολιτική δύναμη, με αιχμή την καταπολέμηση της διαφθοράς και την αλλαγή των κρατικών θεσμών
Η πολιτική κυριαρχία του Αλεξάνταρ Βούτσιτς στη Σερβία αμφισβητήθηκε από ένα κίνημα που γεννήθηκε στα πανεπιστήμια, εξαπλώθηκε στους δρόμους και κατέληξε να διεκδικεί την εξουσία μέσω της κάλπης. Η «Φοιτητική Λίστα – Οι φοιτητές νικούν!» συγκέντρωσε γύρω της πολίτες από διαφορετικούς επαγγελματικούς και πολιτικούς χώρους, μετατρέποντας την κοινωνική δυσαρέσκεια σε οργανωμένη εκλογική πρόταση.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της IPSOS για το 96% των ψηφοδελτίων, ο συνδυασμός συγκέντρωσε το 52,9% των ψήφων και εξασφάλισε 140 από τις 250 έδρες του κοινοβουλίου. Αντίθετα, ο συνασπισμός «Ενωμένη Σερβία – Αλεξάνταρ Βούτσιτς» έλαβε 38,8% και 104 έδρες. Τις υπόλοιπες έδρες καταλαμβάνουν εκπρόσωποι μειονοτικών κομμάτων.
Ο Βούτσιτς παραδέχθηκε την ήττα του, ύστερα από μια μακρά περίοδο πολιτικής κυριαρχίας του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος. Η εκλογική ανατροπή, ωστόσο, δεν σηματοδοτεί απαραίτητα και μια συνολική αλλαγή στην εξωτερική πολιτική της χώρας, καθώς η Φοιτητική Λίστα συγκροτήθηκε κυρίως γύρω από ζητήματα διαφάνειας, λογοδοσίας και λειτουργίας των θεσμών.
Ο Ντέγιαν Μποντιρόγκα ανάμεσα στους υποψηφίους
Ένα από τα πρόσωπα που ξεχωρίζουν στη λίστα είναι ο Ντέγιαν Μποντιρόγκα, πρώην αρχηγός της εθνικής ομάδας μπάσκετ της Σερβίας και άλλοτε παίκτης του Παναθηναϊκού, ο οποίος παραμένει ιδιαίτερα γνωστός στο ελληνικό κοινό.
Η συμμετοχή του εντάσσεται στην προσπάθεια του κινήματος να διευρύνει την απήχησή του πέρα από τον πανεπιστημιακό χώρο, αξιοποιώντας προσωπικότητες με αναγνωρισιμότητα και παρουσία στην κοινωνία.
Η Φοιτητική Λίστα δεν αποτελεί παραδοσιακό πολιτικό κόμμα, αλλά ένα ευρύ ψηφοδέλτιο πολιτών, πανεπιστημιακών, επιστημόνων, καλλιτεχνών και ακτιβιστών. Ανάμεσα στους υποψηφίους βρίσκονται επίσης ο ηθοποιός Τίχομιρ Στάνιτς, ο πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας Ντέγιαν Σόσκιτς και ο κοινωνιολόγος Γιόβο Μπάκιτς.
Επικεφαλής του ψηφοδελτίου τέθηκε ο Ίλια Σρντάνοβιτς, καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Νόβι Σαντ και καρδιολόγος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει οριστεί αυτομάτως ως υποψήφιος πρωθυπουργός.
Από την τραγωδία στο Νόβι Σαντ στις μαζικές κινητοποιήσεις
Η αφετηρία του κινήματος βρίσκεται στην 1η Νοεμβρίου 2024, όταν η κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους. Το δυστύχημα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και ερωτήματα σχετικά με την ασφάλεια των δημόσιων έργων, τις αναθέσεις συμβάσεων και τις ευθύνες των αρμόδιων αρχών.
Οι αρχικές διαμαρτυρίες επικεντρώθηκαν στην ανάγκη διερεύνησης της τραγωδίας και στη δημοσιοποίηση των σχετικών εγγράφων. Σταδιακά, όμως, τα αιτήματα διευρύνθηκαν, περιλαμβάνοντας την απόδοση ευθυνών, την προστασία των διαδηλωτών, την ενίσχυση της χρηματοδότησης των πανεπιστημίων και την αντιμετώπιση της διαφθοράς.
Οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν σε πανεπιστήμια και μεγάλες πόλεις, ενώ τον Μάρτιο του 2025 πραγματοποιήθηκε στο Βελιγράδι μία από τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις στη σύγχρονη ιστορία της χώρας. Οι εκτιμήσεις για τη συμμετοχή διέφεραν σημαντικά μεταξύ ανεξάρτητων ομάδων καταμέτρησης και των επίσημων αρχών, αποτυπώνοντας το πολιτικό βάρος που είχε αποκτήσει το κίνημα.
Πώς οργανώθηκε η «Φοιτητική Λίστα»
Βασικό χαρακτηριστικό του κινήματος ήταν η απουσία ενός παραδοσιακού αρχηγού. Οι αποφάσεις λαμβάνονταν μέσα από συνελεύσεις των πανεπιστημιακών σχολών, γνωστές ως plenums, στις οποίες οι συμμετέχοντες συζητούσαν και ψήφιζαν τις βασικές κατευθύνσεις.
Το μοντέλο αυτό επέτρεψε στους φοιτητές να διατηρήσουν την αυτονομία τους από τα υφιστάμενα κόμματα της αντιπολίτευσης. Παράλληλα, η μετάβαση από τις διαδηλώσεις στην εκλογική διαδικασία δημιούργησε την ανάγκη για μια διαφορετική οργανωτική δομή, με υποψηφίους και συγκεκριμένες προγραμματικές δεσμεύσεις.
Οι φοιτητές επέλεξαν να μην τοποθετήσουν φοιτητές στο ψηφοδέλτιο, αλλά να συμπεριλάβουν πρόσωπα με επαγγελματική και επιστημονική εμπειρία από διαφορετικούς τομείς. Η εκλογική επιτροπή ενέκρινε τη συμμετοχή του συνδυασμού μετά την κατάθεση 69.099 επικυρωμένων υπογραφών υποστήριξης.
Καταπολέμηση της διαφθοράς και αλλαγές στους θεσμούς
Στον πυρήνα του προγράμματος βρίσκονται η ενίσχυση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, η διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις, η αντιμετώπιση του παράνομου πλουτισμού και η ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών.
Παράλληλα, η λίστα έχει συμπεριλάβει προτάσεις κοινωνικού χαρακτήρα, όπως η παροχή δωρεάν σχολικών βιβλίων και η μείωση των τιμών των φαρμάκων.
Η εκλογική της απήχηση στηρίχθηκε στην προσπάθεια να ενώσει πολίτες με διαφορετικές πολιτικές καταβολές γύρω από ένα κοινό αίτημα: την αλλαγή του τρόπου λειτουργίας του κράτους και την ενίσχυση της λογοδοσίας των δημόσιων αξιωματούχων.
Αυτή η πολυσυλλεκτικότητα αποτελεί, ωστόσο, και μία από τις βασικές προκλήσεις για την επόμενη ημέρα. Η συμφωνία σε ζητήματα διαφάνειας και θεσμικών αλλαγών δεν συνεπάγεται απαραίτητα κοινή στάση σε όλα τα ζητήματα οικονομικής και εξωτερικής πολιτικής.
Ποια είναι η στάση απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Ρωσία και το Κόσοβο
Η εξωτερική πολιτική αποτελεί ένα από τα λιγότερο ξεκάθαρα πεδία του προγράμματος της Φοιτητικής Λίστας. Η ανάλυση του πολωνικού Κέντρου Ανατολικών Μελετών (OSW), που δημοσιεύθηκε στις 21 Οκτωβρίου, επισημαίνει τις διαφορετικές προσεγγίσεις που συνυπάρχουν στο εσωτερικό του σχηματισμού.
- Ευρωπαϊκή Ένωση: Στη λίστα συμμετέχουν πρόσωπα που υποστηρίζουν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, χωρίς να έχει διαμορφωθεί μια απολύτως ενιαία και σαφής θέση για την πορεία ένταξης της Σερβίας.
- Ρωσία: Σύμφωνα με την ανάλυση του OSW, το κίνημα έχει δηλώσει ότι δεν προτίθεται να επιβάλει κυρώσεις στη Μόσχα, στοιχείο που παραπέμπει στη συνέχιση μιας βασικής πτυχής της υφιστάμενης σερβικής πολιτικής.
- Κόσοβο: Η Φοιτητική Λίστα επικαλείται το σερβικό Σύνταγμα, το οποίο αντιμετωπίζει το Κόσοβο ως αναπόσπαστο τμήμα της Σερβίας, χωρίς να έχει υιοθετήσει θέση υπέρ της αναγνώρισης της ανεξαρτησίας του.
Οι θέσεις αυτές δείχνουν ότι η εκλογική νίκη δεν συνεπάγεται αυτομάτως γεωπολιτική στροφή της Σερβίας. Η πολιτική ενότητα του κινήματος διαμορφώθηκε πρωτίστως γύρω από την εσωτερική διακυβέρνηση και όχι γύρω από μια κοινή στρατηγική για τις σχέσεις με την ΕΕ, τη Ρωσία και το Κόσοβο.
Οι προκλήσεις της επόμενης ημέρας
Η εξασφάλιση 140 εδρών δίνει στη Φοιτητική Λίστα κοινοβουλευτική πλειοψηφία, αλλά η μετάβαση από ένα κίνημα διαμαρτυρίας στη διακυβέρνηση απαιτεί συγκεκριμένες αποφάσεις για τη στελέχωση της κυβέρνησης, την κατανομή αρμοδιοτήτων και την εφαρμογή του προγράμματός της.
Η απουσία ενός παραδοσιακού ηγέτη, που αποτέλεσε στοιχείο της οργανωτικής φυσιογνωμίας του κινήματος, δημιουργεί νέα δεδομένα για τον τρόπο λήψης αποφάσεων και τον κυβερνητικό συντονισμό. Επιπλέον, οι διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες των υποψηφίων ενδέχεται να αναδείξουν διαφωνίες σε ζητήματα πέρα από την καταπολέμηση της διαφθοράς.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία για τα Βαλκάνια, καθώς η Σερβία διατηρεί στενές σχέσεις με τη Ρωσία, ισχυρούς οικονομικούς δεσμούς με την Ευρωπαϊκή Ένωση και σταθερή αντιπαράθεση με την ανεξαρτησία του Κοσόβου.
Το βασικό ερώτημα πλέον είναι κατά πόσο η Φοιτητική Λίστα θα μπορέσει να μετατρέψει την εκλογική της επιτυχία σε συνεκτικό κυβερνητικό έργο, διατηρώντας παράλληλα την ενότητα που της επέτρεψε να συγκεντρώσει την υποστήριξη πολιτών από διαφορετικούς χώρους.
