Η αυτονομία και η αξιοπρέπεια των πιο ευάλωτων μελών μιας κοινότητας είναι ένα ακόμα δείγμα του πόσο καλά πάει μια κοινωνία. Στο πεδίο των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία, η Ελλάδα -τα τελευταία χρόνια- έχει κάνει σημαντικά βήματα τα τελευταία χρόνια, όμως ορισμένοι θεσμοί της έννομης τάξης μας εξακολουθούν να φέρουν αναχρονιστικά χαρακτηριστικά. Ένας από αυτούς είναι ο θεσμός της δικαστικής συμπαράστασης, ο οποίος χρήζει άμεσης και ριζικής αναμόρφωσης.
- του Στέλιου Κυμπουρόπουλου, Ψυχίατρος, πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Προσβασιμότητας και πρώην ευρωβουλευτής
Η κεντρική επιδίωξη κάθε σύγχρονης πολιτικής για την αναπηρία οφείλει να είναι σαφής: τα άτομα με αναπηρία πρέπει να διατηρούν τον απόλυτο έλεγχο των αποφάσεων που αφορούν τη ζωή τους. Αντί, λοιπόν, το κράτος να αναζητά τρόπους να αποφασίζει «αντί» για τον πολίτη, οφείλει να αναπτύξει ένα σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο υποστηριζόμενης λήψης αποφάσεων. Αυτό σημαίνει ότι το άτομο έχει πρόσβαση σε εξατομικευμένη υποστήριξη που το βοηθά να κατανοήσει τις πληροφορίες, να αξιολογήσει τις επιλογές του και, τελικά, να εκφράσει τη δική του ελεύθερη βούληση.
Η ανάγκη αυτή δεν αποτελεί απλώς μια θεωρητική προσέγγιση, αλλά ρητή διεθνή υποχρέωση της χώρας μας. Η κατεύθυνση αυτή εδράζεται στερεά στο άρθρο 12 της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες, η οποία κυρώθηκε από το ελληνικό Κοινοβούλιο με τον νόμο 4074/2012. Ειδικότερα, η Επιτροπή του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες, στις Καταληκτικές Παρατηρήσεις της επί της αρχικής έκθεσης της Ελλάδας, συνέστησε ρητά την αντικατάσταση των παρωχημένων μηχανισμών υποκατάστασης στη λήψη αποφάσεων από συστήματα υποστηριζόμενης λήψης αποφάσεων, με απόλυτο σεβασμό στην αυτονομία, τη βούληση και τις προτιμήσεις του προσώπου.
Για την επιτυχή μετάβαση σε αυτό το νέο μοντέλο, η ευρωπαϊκή εμπειρία προσφέρει εξαιρετικά χρήσιμα και εφαρμόσιμα παραδείγματα που μπορούν να μπολιάσουν την ελληνική έννομη τάξη. Στην Ιρλανδία, για παράδειγμα, το νομικό πλαίσιο προβλέπει επίσημες συμφωνίες μέσω των οποίων το ίδιο το πρόσωπο επιλέγει έναν άνθρωπο της εμπιστοσύνης του για να το υποστηρίζει στη λήψη συγκεκριμένων και οριοθετημένων αποφάσεων. Αντίστοιχα, στην Ισπανία, ο νόμος 8/2021 αναμόρφωσε ριζικά το αστικό και δικονομικό πλαίσιο, καταργώντας σχεδόν ολοκληρωτικά την αφαίρεση της δικαιοπρακτικής ικανότητας και θέτοντας στο επίκεντρο τον σεβασμό στις επιθυμίες του ατόμου.
Η μετάβαση από την υποκατάσταση στην υποστήριξη είναι ζήτημα δημοκρατίας και ισονομίας. Ήρθε η ώρα η ελληνική νομοθεσία να ευθυγραμμιστεί πλήρως με τα διεθνή πρότυπα, διασφαλίζοντας ότι κανένας πολίτης δεν θα στερείται το δικαίωμα να ορίζει τη μοίρα του. Η Εθνική Αρχή Προσβασιμότητας θα πρωτοστατήσει και σε αυτό το θέμα, έτσι ώστε να μη μείνει κανένας πίσω…
