Υπάρχει μια παράξενη παρεξήγηση στην πολιτική μας ζωή. Ότι η αναγνωρισιμότητα είναι προσόν, η δημοσιότητα τεκμήριο ικανότητας και η τηλεοπτική λάμψη ένα είδος πολιτικής προϋπηρεσίας. Κάπως έτσι, κάθε φορά που πλησιάζουν εκλογές, τα κομματικά επιτελεία αναζητούν όχι μόνο ανθρώπους με γνώση, εμπειρία και κοινωνική διαδρομή, αλλά και πρόσωπα που αναγνωρίζονται εύκολα από το κοινό. Λες και η Βουλή χρειάζεται περισσότερο καστ παρά εκπροσώπους.
- του Αντώνη Ι. Αντωνόπουλου
Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Είναι όμως όλο και πιο αποκαλυπτικό. Η πολιτική, σε μια εποχή που ανταγωνίζεται αδιάκοπα την εικόνα, μοιάζει να παραδίδεται στη λογική του θεάματος. Η υποψηφιότητα μετατρέπεται σε επικοινωνιακό προϊόν και το ψηφοδέλτιο σε βιτρίνα αναγνωρίσιμων προσώπων. Ηθοποιοί, παρουσιαστές, αθλητές, influencers, πρόσωπα της τηλεοπτικής καθημερινότητας επιστρατεύονται ως πολύτιμα εκλογικά περιουσιακά στοιχεία. Το βιογραφικό τους μπορεί να μην έχει καμία σχέση με τη δημόσια πολιτική, αλλά αυτό μοιάζει να θεωρείται σχεδόν λεπτομέρεια. Αρκεί να τους ξέρει ο κόσμος.
Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Πιερ Μπουρντιέ είχε αναλύσει την τηλεόραση ως έναν μηχανισμό που επιβάλλει τους δικούς του κανόνες στον δημόσιο λόγο, ευνοώντας το γρήγορο, το εντυπωσιακό και το εύκολα καταναλώσιμο. Σήμερα, αυτή η λογική έχει περάσει και στην πολιτική εκπροσώπηση. Δεν χρειάζεται απαραίτητα να έχεις κάτι ουσιαστικό να πεις. Αρκεί να ξέρεις να εμφανίζεσαι, να τραβάς την προσοχή και να διαχειρίζεσαι την εικόνα σου. Η πολιτική αρχίζει να μοιάζει με διαγωνισμό δημοφιλίας, όπου το πρόσωπο προηγείται της πρότασης.
Η αναγνωρισιμότητα, όμως, δεν είναι δημοκρατική νομιμοποίηση. Είναι απλώς ένα πλεονέκτημα εκκίνησης. Ο Κόλιν Κράουτς, μιλώντας για τη μεταδημοκρατία, περιέγραψε μια πολιτική διαδικασία που διατηρεί τους θεσμούς και τις εκλογές, αλλά χάνει σταδιακά το ουσιαστικό περιεχόμενό της, καθώς η επικοινωνιακή διαχείριση αποκτά δυσανάλογη δύναμη. Είναι δύσκολο να μη δει κανείς αυτή τη διάσταση στην ευκολία με την οποία τα κόμματα αναζητούν υποψηφίους με βάση την απήχησή τους και όχι τη δυνατότητά τους να υπηρετήσουν τη δημόσια ζωή.
Ας είμαστε, βέβαια, δίκαιοι. Δεν χρειάζεται κάποιος πτυχίο πολιτικών επιστημών για να γίνει βουλευτής. Ούτε η πολιτική είναι κλειστό επάγγελμα για τους επαγγελματίες της εξουσίας. Η κοινωνία έχει κάθε δικαίωμα να εκπροσωπείται από ανθρώπους διαφορετικών διαδρομών. Ένας καλλιτέχνης, ένας αθλητής, ένας δημοσιογράφος ή ένας άνθρωπος που έγινε γνωστός μέσα από την κοινωνική του δράση μπορεί να διαθέτει πολιτική σκέψη, ευαισθησία και ικανότητα παρέμβασης. Η αναγνωρισιμότητα δεν είναι από μόνη της μειονέκτημα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν γίνεται το βασικό προσόν.
Ο σύγχρονος φιλόσοφος Μπερνάρ Στιγκλέρ είχε προειδοποιήσει για την πνευματική υποβάθμιση που προκαλεί η βιομηχανία της προσοχής. Σε μια κοινωνία όπου η προσοχή γίνεται εμπόρευμα, η πολιτική κινδυνεύει να μετατραπεί σε έναν ακόμη ανταγωνισμό για μερικά δευτερόλεπτα δημοσιότητας. Μόνο που η δημοσιότητα έχει διάρκεια όσο ένας κύκλος ειδήσεων, ενώ η κοινοβουλευτική ευθύνη διαρκεί τέσσερα χρόνια. Και οι συνέπειές της πολύ περισσότερο.
Υπάρχει, επίσης, μια βαθύτερη αντίφαση. Τα κόμματα επικαλούνται διαρκώς την ανάγκη ανανέωσης, αλλά συχνά συγχέουν την ανανέωση με την αλλαγή προσώπων στη βιτρίνα. Δεν ανανεώνεται η πολιτική επειδή προστίθεται ένα αναγνωρίσιμο όνομα σε ένα ψηφοδέλτιο. Ανανεώνεται όταν εισέρχονται νέες ιδέες, διαφορετικές κοινωνικές εμπειρίες, άνθρωποι με γνώση των προβλημάτων, διάθεση να αμφισβητήσουν κατεστημένες αντιλήψεις και, κυρίως, κάτι ουσιαστικό να πουν.
Ο Μάικλ Σάντελ, ασκώντας κριτική στην κυριαρχία της λογικής της αγοράς σε κάθε πεδίο της κοινωνικής ζωής, υπενθυμίζει ότι δεν μπορούν όλες οι αξίες να αποτιμώνται με όρους εμπορικής επιτυχίας. Κάτι ανάλογο ισχύει και για την πολιτική. Η εκλογική επιτυχία δεν μπορεί να είναι το μοναδικό κριτήριο αξιολόγησης της ποιότητας της εκπροσώπησης. Γιατί τότε ο πιο εμπορεύσιμος υποψήφιος αποκτά αυτομάτως προβάδισμα απέναντι στον πιο καταρτισμένο, τον πιο εργατικό ή τον πιο συνεπή.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν χωρούν οι λαμπεροί στα ψηφοδέλτια. Φυσικά και χωρούν, εφόσον έχουν κάτι να προσφέρουν πέρα από τη λάμψη τους. Το ερώτημα είναι αν τα κόμματα θεωρούν πλέον τη λάμψη επαρκή λόγο για να τους παραχωρήσουν μια θέση στο Κοινοβούλιο. Η Βουλή δεν είναι τηλεοπτικό πλατό ούτε κόκκινο χαλί. Δεν χρειάζεται περισσότερα φώτα και περισσότερα πρόσωπα που ξέρουν να στέκονται μπροστά στον φακό. Χρειάζεται ανθρώπους που ξέρουν να στέκονται απέναντι στα προβλήματα, να σκέφτονται, να επιχειρηματολογούν και να αναλαμβάνουν ευθύνη.
Ας αφήσουμε, λοιπόν, λίγο χώρο για την ουσία. Γιατί το «γκλίτερ» μπορεί να κάνει ένα ψηφοδέλτιο να αστράφτει, αλλά δεν μπορεί να του προσδώσει βάθος. Και όταν σβήσουν τα φώτα, μένει πάντα να φανεί τι υπήρχε από κάτω.
Όχι άλλο «γκλίτερ» στα ψηφοδέλτια. Όχι επειδή η πολιτική πρέπει να είναι άχρωμη, αλλά επειδή δεν έχουμε την πολυτέλεια να την αφήσουμε χωρίς περιεχόμενο. Όσο υπάρχει ακόμη ποιότητα, ας μην την αφήσουμε να χαθεί μέσα στη λάμψη.
