Είναι 1 η ώρα το βράδυ. Τα φώτα είναι σβηστά, το δωμάτιο είναι ήσυχο, αλλά η οθόνη του κινητού φωτίζει το πρόσωπό σου. Υποτίθεται ότι μπήκες στα social για ένα πεντάλεπτο, απλώς για να χαλαρώσεις πριν κοιμηθείς. Αντί γι’ αυτό, βρίσκεσαι να καταναλώνεις τη μία αρνητική είδηση μετά την άλλη: φυσικές καταστροφές, οικονομικές κρίσεις, τοξικά σχόλια, βίντεο με ατυχήματα. Νιώθεις το στομάχι σου να σφίγγεται, το άγχος σου να ανεβαίνει, κι όμως… δεν μπορείς να σταματήσεις. Τα δάχτυλά σου συνεχίζουν να σέρνουν την οθόνη προς τα πάνω.
Αν σου θυμίζει κάτι αυτή η σκηνή, συγχαρητήρια: έχεις πέσει κι εσύ στην παγίδα του doomscrolling.
Τι είναι τελικά αυτό που μας κρατάει «αιχμάλωτους»;
Ο όρος γεννήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2010 και έγινε κομμάτι της καθημερινότητάς μας κατά την πανδημία, περιγράφοντας την ψυχαναγκαστική, παρατεταμένη κατανάλωση αρνητικών ειδήσεων. Σήμερα, η έννοια έχει διευρυνθεί. Doomscrolling είναι πλέον κάθε μορφή αυτοκαταστροφικού, ασταμάτητου scrolling, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο.
Οι επιστήμονες (όπως οι McLaughlin, Gotlieb και Mills) μιλούν πλέον ανοιχτά για «προβληματική κατανάλωση ειδήσεων» (problematic news consumption), εντάσσοντας το φαινόμενο σε ένα ευρύτερο φάσμα εθιστικών ψηφιακών συμπεριφορών. Χαρακτηρίζεται από τρία πράγματα:
- Συνεχή επανάληψη,
- Αγχώδη αναζήτηση πληροφορίας,
- Τεράστια δυσκολία να πατήσεις το κουμπί της αποσύνδεσης.
Το χειρότερο; Δεν φταις (μόνο) εσύ. Οι έρευνες των Sharma, Lee και Johnson δείχνουν ότι το doomscrolling λειτουργεί ως μια «γνωστική παγίδα» (attentional trap), η οποία τροφοδοτείται και ενισχύεται από τους αλγορίθμους των ίδιων των πλατφορμών. Οι αλγόριθμοι είναι σχεδιασμένοι να μας κρατούν εκεί, προκαλώντας μας τελικά κόπωση, ψυχολογική δυσφορία και μια έντονη αίσθηση ότι έχουμε χάσει τον έλεγχο του χρόνου μας.
Γιατί οι νέοι κινδυνεύουν περισσότερο;
Αν είσαι μεταξύ 12 και 25 ετών, το doomscrolling δεν σου κλέβει απλώς ώρες ύπνου· επηρεάζει άμεσα την εξέλιξή σου.
Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη των Paulus et al. (2023), η εφηβεία και η νεαρή ενήλικη ζωή είναι φάσεις όπου ο εγκέφαλος και οι ψυχοκοινωνικές δεξιότητες αναπτύσσονται με ταχύτατους ρυθμούς. Η συνήθεια να «ταΐζουμε» το μυαλό μας με συνεχή αρνητικότητα σε αυτή την ηλικία συνδέεται άμεσα με:
- Σημαντική ψυχική επιβάρυνση και δυσθυμία,
- Έντονο αίσθημα μόνιμης απειλής,
- Αλλαγές στον τρόπο που λειτουργεί η προσοχή μας, η διαχείριση του στρες και το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου.
Με απλά λόγια, το μυαλό μας συνηθίζει να ζει σε ένα μόνιμο καθεστώς «συναγερμού», πράγμα που κάνει την καθημερινή μας ηρεμία να μοιάζει με άπιαστο όνειρο.
Ώρα για Digital Detox: Πώς θα πάρουμε τον έλεγχο πίσω
Αναγνωρίζοντας την έκταση του φαινομένου, η Εθνική Δράση βάζει στο μικροσκόπιο το doomscrolling, υλοποιώντας ένα πρόγραμμα που εστιάζει στην ευαισθητοποίηση των νέων, των γονέων αλλά και των εκπαιδευτικών. Ο στόχος είναι απλός αλλά ουσιαστικός: να μάθουμε να αναπτύσσουμε μια κριτική ψηφιακή συμπεριφορά και να αποκτήσουμε πρακτικά εργαλεία για να αντιμετωπίσουμε την υπερκατανάλωση περιεχομένου.
Μέχρι να έρθει το πρόγραμμα στο σχολείο ή τη σχολή σου, μπορείς να ξεκινήσεις από σήμερα με μερικά μικρά, δικά σου βήματα:
Βάλε χρονόμετρο: Χρησιμοποίησε τα εργαλεία “Digital Wellbeing” ή “Screen Time” του κινητού σου. Βάλε όριο 15 λεπτών στα social media πριν τον ύπνο και τήρησέ το.
«Καθάρισε» το feed σου: Κάνε unfollow ή mute σε λογαριασμούς που ανεβάζουν συνεχώς τοξικό ή υπερβολικά δραματικό περιεχόμενο.
Άλλαξε δωμάτιο στο φορτιστή: Μην φορτίζεις το κινητό δίπλα στο κρεβάτι σου. Αν χρειάζεται να σηκωθείς για να το πιάσεις, μειώνεις τις πιθανότητες για μεταμεσονύκτιο scroll.
Το να μένουμε ενημερωμένοι είναι δικαίωμα και ανάγκη. Το να επιτρέπουμε όμως σε μια οθόνη να σαμποτάρει την ψυχική μας υγεία, είναι μια παγίδα από την οποία μπορούμε —και πρέπει— να βγούμε. Την επόμενη φορά, λοιπόν, που το δάχτυλό σου θα είναι έτοιμο να κάνει το επόμενο scroll… κάνε μια παύση, κλείσε την οθόνη και πάρε μια βαθιά ανάσα. Το μυαλό σου θα σε ευγνωμονεί.
Το Πρότυπο Κέντρο για την Ψυχική Υγεία των Νέων (Δαμάρεως 68, Παγκράτι, 116 33) λειτουργεί 09.00 με 21.00, Δευτέρα έως Παρασκευή και διαθέτει τηλεφωνική γραμμή επικοινωνίας στο 2107462290 και 2107462281, καθώς και ηλεκτρονική διεύθυνση kaan@eginitio.uoa.gr, paidikaipsihikiigeia.gov.gr.
Το Πρόγραμμα Αντιμετώπισης του Αυτοτραυματισμού στους Νέους, υλοποιείται από το Υπουργείο Υγείας σε συνεργασία με τη UNICEF, στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας Ελλάδα 2.0, με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση – NextGenerationEU.
