Η «Ζεχρά» του 1938, η Σοφία Βέμπο, ένας στίχος που άλλαξε την τελευταία στιγμή και η άγνωστη ιστορία μιας μελωδίας που ταυτίστηκε με την 28η Οκτωβρίου
Υπάρχουν τραγούδια που γράφονται για να μείνουν στην Ιστορία και άλλα που η Ιστορία αποφασίζει μόνη της τι θα τα κάνει. Το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά» ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία.
Πριν συνδεθεί με το μέτωπο της Αλβανίας, τις εικόνες των στρατιωτών και τη φωνή της Σοφίας Βέμπο, η μελωδία του είχε μια εντελώς διαφορετική ζωή. Δεν μιλούσε για πόλεμο, αποχωρισμό ή επιστροφή. Ήταν ένα ερωτικό τραγούδι με τίτλο «Ζεχρά».
Γράφτηκε το 1938, δύο χρόνια πριν από την 28η Οκτωβρίου, από τον Μιχάλη Σουγιούλ σε στίχους του Αιμίλιου Σαββίδη και είχε ήδη ηχογραφηθεί από τη Βέμπο.
Μέχρι που ήρθε το 1940 και μια γνώριμη μελωδία απέκτησε εντελώς καινούργια λόγια.
Όταν το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά» λεγόταν «Ζεχρά»
Στην Αθήνα των τελευταίων χρόνων πριν από τον πόλεμο, τα μουσικά θέατρα, οι επιθεωρήσεις και οι δίσκοι γραμμοφώνου αποτελούσαν σημαντικό κομμάτι της λαϊκής διασκέδασης.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε η «Ζεχρά», μια σύνθεση του Μιχάλη Σουγιούλ με αισθηματικό χαρακτήρα και ανατολίτικες αποχρώσεις.
Η πρώτη καταγεγραμμένη ελληνική ηχογράφηση έγινε το 1938, με τη Σοφία Βέμπο στο τραγούδι και την ορχήστρα του ίδιου του Σουγιούλ. Η μελωδία ήταν ήδη γνωστή στο κοινό, ενώ αργότερα εμφανίστηκε σε εκτελέσεις και στην τουρκική δισκογραφία.
Τότε, βέβαια, τίποτα δεν την ένωνε με το μέτωπο.
Αυτό θα άλλαζε μέσα σε δύο χρόνια.
Η 28η Οκτωβρίου άλλαξε και τα τραγούδια
Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, η καθημερινότητα άλλαξε μέσα σε λίγες ημέρες. Επιστράτευση, αποχαιρετισμοί, οικογένειες που περίμεναν νέα και στρατιώτες που έφευγαν για το μέτωπο έγιναν μέρος μιας νέας πραγματικότητας.
Το θέατρο και η μουσική ακολούθησαν σχεδόν αμέσως.
Οι επιθεωρήσεις άρχισαν να γεμίζουν με αναφορές στον πόλεμο, γνωστές μελωδίες αποκτούσαν καινούργιους στίχους και τα τραγούδια λειτουργούσαν ταυτόχρονα ως σχόλιο πάνω στην επικαιρότητα και ως τρόπος εμψύχωσης μιας κοινωνίας που ζούσε με την αγωνία του μετώπου.
Σε αυτό το σκηνικό η Σοφία Βέμπο βρέθηκε στο επίκεντρο. Η φωνή της άρχισε σταδιακά να ταυτίζεται με τα τραγούδια του πολέμου και δίπλα της εμφανίστηκε ο νεαρός τότε στιχουργός Μίμης Τραϊφόρος.
Η Βέμπο τού ζήτησε να γράψει ένα πολεμικό τραγούδι πάνω στη μουσική της ήδη γνωστής «Ζεχρά».
Και κάπως έτσι, η ίδια μελωδία που δύο χρόνια νωρίτερα συνόδευε μια ερωτική ιστορία άρχισε να μιλά για τα «παιδιά της Ελλάδος».
Ο στίχος που η Βέμπο δεν ήθελε να τραγουδήσει
Η ιστορία πίσω από το τραγούδι έχει και μια λεπτομέρεια που λέει πολλά για το πώς απέκτησε την τελική του μορφή.
Σύμφωνα με την αφήγηση του ίδιου του Τραϊφόρου, όταν παρουσίασε στη Βέμπο τους νέους στίχους, εκείνη συγκινήθηκε. Υπήρχε όμως ένα σημείο με το οποίο διαφώνησε.
Στην πρώτη εκδοχή του, ο Τραϊφόρος καλούσε ουσιαστικά τους στρατιώτες να επιστρέψουν μόνο ως νικητές. Διαφορετικά, να μην επιστρέψουν ποτέ.
Η Βέμπο το θεώρησε πολύ σκληρό.
Χιλιάδες μητέρες, σύντροφοι και οικογένειες περίμεναν εκείνες τις ημέρες τους δικούς τους ανθρώπους να γυρίσουν από το μέτωπο. Η επιστροφή τους είχε μεγαλύτερη σημασία από οποιοδήποτε πολεμικό σύνθημα.
Ο Τραϊφόρος συμφώνησε και άλλαξε το τέλος.
Μια μικρή παρέμβαση που άλλαξε ουσιαστικά και το συναίσθημα ολόκληρου του τραγουδιού. Το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά» δεν έμενε πλέον μόνο στην προσδοκία της νίκης. Μιλούσε για την αναμονή, τον φόβο και πάνω απ’ όλα την ανάγκη να επιστρέψουν οι άνθρωποι που είχαν φύγει.
Η πρώτη φορά που το άκουσε το κοινό
Ο Τραϊφόρος θυμόταν αργότερα ότι όταν η Βέμπο παρουσίασε για πρώτη φορά το τραγούδι στο θέατρο, κρατούσε ακόμη το χειρόγραφο με τους στίχους.
Η αντίδραση του κοινού ήταν τέτοια ώστε χρειάστηκε να το επαναλάβει ξανά και ξανά. Στη δική του αφήγηση, η Βέμπο το τραγούδησε συνολικά επτά φορές εκείνο το βράδυ.
Ίσως γιατί οι στίχοι μιλούσαν για πράγματα που εκείνη τη στιγμή βρίσκονταν μέσα σχεδόν σε κάθε ελληνικό σπίτι.
Μητέρες που περίμεναν τα παιδιά τους. Γυναίκες που δεν ήξεραν πότε θα ξαναδούν τους ανθρώπους τους. Οικογένειες που ζούσαν από τη μία είδηση του μετώπου στην επόμενη.
Η παλιά «Ζεχρά» είχε πια εξαφανιστεί πίσω από τη νέα της ταυτότητα.
Και κάπως έτσι η Βέμπο έγινε η «τραγουδίστρια της Νίκης»
Τον Δεκέμβριο του 1940, η Σοφία Βέμπο ηχογράφησε στην Αθήνα το «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά», συνοδευόμενη από την ορχήστρα του Μιχάλη Σουγιούλ. Η ηχογράφηση κυκλοφόρησε από την Columbia και αργότερα επανεκδόθηκε και εκτός Ελλάδας.
Η τεράστια απήχηση του τραγουδιού ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τη σύνδεση της Βέμπο με το έπος του 1940 και την εικόνα της ως «τραγουδίστριας της Νίκης».
Λίγους μήνες αργότερα, τον Απρίλιο του 1941, η γερμανική εισβολή θα άλλαζε ξανά τα πάντα. Η περίοδος των πρώτων επιτυχιών στο αλβανικό μέτωπο έδινε τη θέση της στην Κατοχή, την πείνα, τον φόβο και τις διώξεις.
Τα τραγούδια εκείνων των μηνών, όμως, είχαν ήδη αποκτήσει τη δική τους θέση στη συλλογική μνήμη.
Από ένα τραγούδι αγάπης σε ένα τραγούδι μιας ολόκληρης εποχής
Η ιστορία είχε και μια περισσότερο προσωπική συνέχεια.
Ο Μίμης Τραϊφόρος και η Σοφία Βέμπο, οι δύο άνθρωποι που συνεργάστηκαν για να αποκτήσει η παλιά «Ζεχρά» τη νέα της ζωή, έγιναν αργότερα ζευγάρι και παντρεύτηκαν το 1957.
Περισσότερα από ογδόντα χρόνια μετά, η αρχική «Ζεχρά» είναι γνωστή κυρίως σε όσους έχουν ασχοληθεί με την ελληνική μουσική του Μεσοπολέμου. Η μελωδία της, όμως, εξακολουθεί να ακούγεται κάθε Οκτώβριο.
Απλώς κανείς σχεδόν δεν τη σκέφτεται πια ως ερωτικό τραγούδι.
Ο Μιχάλης Σουγιούλ έγραψε τη μουσική για έναν διαφορετικό κόσμο. Ο Μίμης Τραϊφόρος της έδωσε καινούργια λόγια όταν εκείνος ο κόσμος κατέρρευσε. Και η Σοφία Βέμπο, με τη φωνή της αλλά και με μία κρίσιμη αλλαγή στους στίχους, βοήθησε να μετατραπεί σε κάτι μεγαλύτερο από ένα πολεμικό τραγούδι.
Η «Ζεχρά» έμεινε ένα κομμάτι της ελληνικής δισκογραφίας. Το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά» έγινε κομμάτι της ελληνικής μνήμης.
