Με μια συνέντευξη που δύσκολα θα περάσει απαρατήρητη, ο Ιωάννης Ιωαννίδης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Stanford, παρεμβαίνει στη δημόσια συζήτηση για την πορεία της Ελλάδας, θέτοντας στο επίκεντρο το Δημογραφικό, την οικονομία, την ποιότητα ζωής και τη λειτουργία των θεσμών. Οι απαντήσεις του στην «Political» και τον Χρήστο Μυτιλινιό είναι ευθείες, συχνά σκληρές και σαφώς πολιτικές. Χωρίς να περιορίζεται στην επιστημονική του ιδιότητα, αποτιμά τη σημερινή πραγματικότητα με όρους ευρύτερης κοινωνικής κρίσης και διατυπώνει ιδιαίτερα αιχμηρές κρίσεις για την κυβέρνηση και τον πρωθυπουργό.
Η αφετηρία του είναι το Δημογραφικό. Επικαλούμενος στοιχεία για τη σχέση γεννήσεων και θανάτων, μιλά για «αυτοεξαφανισμό» της χώρας και αφήνει να εννοηθεί ότι το αδιέξοδο δεν βρίσκεται απλώς στον ορίζοντα. Επικαλείται επίσης διεθνείς κατατάξεις, τις οποίες θεωρεί ενδεικτικές βαθύτερων προβλημάτων στην ελευθερία προσωπικών επιλογών και στην ποιότητα ζωής. Την ίδια στιγμή, αμφισβητεί έντονα την εικόνα της οικονομικής ανάκαμψης, αντιπαραβάλλοντας στις θετικές επιδόσεις ορισμένων δεικτών το κόστος ζωής, την καθημερινότητα των εργαζομένων και τη δική του εκτίμηση για τη διανομή των ωφελειών της ανάπτυξης.
Το πιο πολιτικό μέρος της συνέντευξης έρχεται όταν η συζήτηση στρέφεται στη διακυβέρνηση. Ο καθηγητής αποδίδει μεγαλύτερη βαρύτητα στην αποτελεσματικότητα του κράτους παρά στην έλλειψη πόρων, διατυπώνει καταγγελίες για διαφθορά και διαπλοκή και, ερωτώμενος τι θα έλεγε στον πρωθυπουργό, απαντά ότι θα του πρότεινε να παραιτηθεί.
Παρά τη ζοφερή περιγραφή του, δεν εγκαταλείπει την προοπτική αλλαγής: τη συνδέει με ενεργούς πολίτες, τεκμηριωμένο δημόσιο διάλογο και ουσιαστική ενίσχυση των δημόσιων πανεπιστημίων, της υγείας και των κοινωνικών υπηρεσιών.
- Κύριε καθηγητά, πρόσφατα περιγράψατε την Ελλάδα ως μια χώρα που βρίσκεται σε συνθήκη «αυτοεξαφανισμού». Είναι αυτή μια επιστημονικά τεκμηριωμένη διαπίστωση ή μια δραματική προειδοποίηση προς την ελληνική κοινωνία; Πόσο κοντά βρισκόμαστε πραγματικά σε ένα τέτοιο αδιέξοδο;
Δυστυχώς είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη: εκτός από την εμπόλεμη Ουκρανία, είμαστε η μόνη χώρα στον κόσμο που συνδυάζει ταυτόχρονα (1) λόγο γεννήσεων / θανάτων χειρότερο από 1 προς 1,85 το 2025 και (2) μείωση γεννήσεων κατά 23% μεταξύ 2021 και 2025. Το 2026 μέχρι στιγμής φαίνεται ακόμα χειρότερο. Κρίνετε εσείς αν είμαστε κοντά ή έχουμε ήδη φτάσει στο αδιέξοδο.
- Η ελληνική οικονομία εμφανίζει σημάδια ανάκαμψης, ωστόσο εσείς περιγράφετε μια κοινωνία σε βαθιά κρίση. Πού εντοπίζετε τη μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα στους οικονομικούς δείκτες και στην πραγματική ποιότητα ζωής των Ελλήνων;
Το αφήγημα ότι η ελληνική οικονομία εμφανίζει σημάδια ανάκαμψης και ότι οι οικονομικοί δείκτες ευημερούν είναι μονόπλευρο. Πρακτικά είναι μια μεροληπτική επικοινωνιακή φούσκα διογκωμένη από φιλοκυβερνητικά ΜΜΕ, αξιόπιστη όσο τα αστρολογικά ζώδια στο οπισθόφυλλο του political.gr.
Ιδού μερικά παραδείγματα. Οι ζητωκραυγές για την επενδυτική βαθμίδα αποσιωπούν ότι στις αξιολογήσεις S&P, Fitch και Moody’s κάπου 50-60 χώρες βρίσκονται σε καλύτερη βαθμίδα. Είμαστε μαζί με τις Φιλιππίνες και το Καζακστάν ή και χειρότερα. Το εμετικό κτίριο και το συνοδό καζίνο στο Ελληνικό παρουσιάζονται σαν μοναδικό επίτευγμα ανάπτυξης αντί για προκλητική απώλεια οράματος. Εν πάση περιπτώσει, ακόμα και αν δυστυχώς δεν επιθυμούμε να γίνουμε συναγωνιστικοί σε επιστήμη, παιδεία και υγεία, αλλά επιδιώκουμε να αριστεύσουμε (τρομάρα μας) σε ουρανοξύστες και καζίνα, η Μανίλα έχει ήδη 215 κτίρια με πάνω από 150 μέτρα ύψος και 79 καζίνα. Τα εισοδήματα των περισσότερων εργαζομένων δεν παλεύουν το πραγματικό κόστος ζωής. Σύμφωνα με το γράφημα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, ο αντιληπτός πληθωρισμός στη χώρα τρέχει την τελευταία πενταετία με ετήσιους ρυθμούς 10%-25% (Chart 3, https://www.ecb.europa.eu), διπλάσιος έως υπερπενταπλάσιος από ό,τι σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Οι δείκτες με πραγματικά θεαματική βελτίωση αφορούν ελάχιστους Έλληνες. Παράδειγμα: ο γενικός δείκτης του Χρηματιστηρίου Αθηνών όντως αυξήθηκε θεαματικά, αλλά στο χρηματιστήριο οι ενεργοί επενδυτές ανά μήνα είναι μόνο 25.000-30.000 και το 69% της κεφαλαιοποίησης είναι από ξένους. Εκτιμώ πως 2%-3% των Ελλήνων βρίσκεται στα ουράνια (οι περισσότεροι λόγω διαπλοκής). Άλλο ένα 10% περνάει καλά (αρκετοί μάλλον λόγω διαπλοκής). Στους υπόλοιπους απλώς διατίθενται άφθονο σανό και ψηφοθηρικά μικροεπιδόματα.
Δεν είναι μόνο η οικονομία. Η ηθική εξαχρείωση λόγω διαφθοράς και κυβερνητικής κατασκευής διαπλοκής δημιουργεί συνθήκες επιδοματικής πληβειοποίησης, λουμπενοποίησης και ψυχολογικής ασφυξίας. Στην κατάταξη του World Happiness Report 2026 η Ελλάδα είναι μια από τις τελευταίες τέσσερις χώρες στον κόσμο στην ελευθερία να κάνεις επιλογές για τη ζωή σου (Freedom to Make Life Choices). Στην κατάταξη 148 μεγαλουπόλεων στον κόσμο (Smart City 2026) η Αθήνα είναι 139η στην ποιότητα να ζει κανείς. Στην επαρχία η κατάσταση είναι χειρότερη.
- Έχετε ασκήσει ιδιαίτερα αυστηρή κριτική στην κατάσταση της παιδείας και της δημόσιας υγείας. Πιστεύετε ότι το βασικό πρόβλημα της Ελλάδας είναι η έλλειψη πόρων ή η αδυναμία του κράτους να τους αξιοποιήσει αποτελεσματικά; Και τι θα αλλάζατε πρώτο;
Η αδυναμία του κράτους είναι σημαντικότερη από την έλλειψη πόρων. Θα άλλαζα πρώτα διακυβέρνηση. Παράδειγμα: οι ΗΠΑ πήραν το 2020 $347 εκατομμύρια από τη Novartis, γιατί η εταιρεία παραδέχτηκε ότι χρημάτιζε στην Ελλάδα. Το ποσό είναι διπλάσιο από τη δημόσια ετήσια επιχορήγηση όλων των ελληνικών πανεπιστημίων το 2025. Η Ελλάδα μέχρι τώρα δεν έχει πάρει ένα ευρώ από τη Novartis. Άλλο παράδειγμα: τα ποσά που διερευνά για την Ελλάδα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία είναι 2,68 δισεκατομμύρια ευρώ, εικοσαπλάσια από τη δημόσια ετήσια επιχορήγηση των ελληνικών πανεπιστημίων το 2025. Το ποσό αυτό αποτελεί μάλλον μόνο την κορυφή ενός πολύ μεγαλύτερου παγόβουνου διαφθοράς.
- Βλέποντας την Ελλάδα από το εξωτερικό, αλλά γνωρίζοντας καλά και τις παθογένειές της, είστε τελικά αισιόδοξος ή απαισιόδοξος για το μέλλον της; Αν είχατε απέναντί σας τον πρωθυπουργό και μπορούσατε να του προτείνετε τρεις μεγάλες αλλαγές για την επόμενη δεκαετία, ποιες θα ήταν;
Οι παθογένειες είναι βαθιές και κυβερνητικά ριζωμένες. Ο σχεδόν πλήρης έλεγχος των ΜΜΕ και του αφηγήματος τις προστατεύει αποτελεσματικά από σχεδόν κάθε υγιή προσπάθεια μεταρρύθμισης. Όμως το μέλλον το καθορίζει ο κάθε πολίτης με τις πράξεις του καθημερινά. Αρκεί να μπορέσει να σκεφτεί νηφάλια, να επιχειρηματολογήσει τεκμηριωμένα και να τολμήσει.
Αν είχα απέναντί μου τον πρωθυπουργό, θα του πρότεινα να κοιταχτεί στον καθρέφτη και να παραιτηθεί. Να συνεργαστεί σε μια ειρηνική μετάβαση νέας μεταπολίτευσης όπου δημοκρατία, κράτος δικαίου και κοινωνική συνοχή δεν θα ευτελίζονται τόσο έκδηλα και θρασύδειλα. Σε αντίθετη περίπτωση κινδυνεύει πάρα πολύ να ξαναεκλεγεί μαζί με το ασυνάρτητο Southeastern κονκλάβιό του και να αποτελειώσει τη χώρα. Ή κάποια στιγμή αργότερα να πάρουμε τον δρόμο της Σερβίας ή του Νεπάλ με περισσότερο κοινωνικό δυναμίτη ή/και περισσότερη κοινωνική ερημοποίηση. Η χώρα χρειάζεται ενότητα, όχι διχαστικούς μικροκομματικούς εγωισμούς.
Για την επόμενη δεκαετία, μπορώ να προτρέψω να επενδύσει η Ελλάδα σε δημόσια πανεπιστήμια, δημόσια υγεία και κοινωνικές υπηρεσίες. Όμως χωρίς ολική ανατροπή καθεστωτικής και καθεστηκυίας νοοτροπίας, σχεδόν κάθε επένδυση θα κατευθυνθεί στις τσέπες ημετέρων.
