Κάποτε για να θυμώσει κανείς έπρεπε να ακούσει κάτι, να το σκεφτεί, να διαφωνήσει και τελικά να αντιδράσει. Σήμερα αρκεί ένα δευτερόλεπτο. Μια ανάρτηση, ένας τίτλος, μια εικόνα, μια φράση βγαλμένη από τα συμφραζόμενά της. Ο θυμός έχει γίνει η πιο γρήγορη μορφή επικοινωνίας και, ίσως, η πιο εύκολη μορφή συμμετοχής.
- του Αντώνη Ι. Αντωνόπουλου – Δημοσιογράφος
Ζούμε σε μια εποχή όπου σχεδόν τα πάντα μπορούν να προκαλέσουν αγανάκτηση. Ο οδηγός που μας έκλεισε τον δρόμο, ο πολιτικός που είπε κάτι που δεν μας αρέσει, ο δημοσιογράφος που διατύπωσε διαφορετική άποψη, ο άγνωστος στο διαδίκτυο που διαφωνεί μαζί μας. Δεν χρειάζεται πλέον να γνωρίζουμε τον άλλον για να τον καταδικάσουμε. Αρκεί να έχουμε αποφασίσει ότι είναι «απέναντι».
Και κάπου εδώ βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα: Δεν θυμώνουμε απλώς περισσότερο. Σκεφτόμαστε λιγότερο πριν θυμώσουμε.
Η Αμερικανίδα φιλόσοφος Μάρθα Νούσμπαουμ έχει ασχοληθεί εκτενώς με τη σχέση θυμού, φόβου και δημοκρατίας. Η βασική της προειδοποίηση είναι ιδιαίτερα επίκαιρη: Ο θυμός μπορεί να ξεκινά από μια πραγματική αδικία, αλλά εύκολα μετατρέπεται σε επιθυμία τιμωρίας. Και τότε παύει να αναζητά λύση και αρχίζει να αναζητά ένοχο. Η ίδια έχει υποστηρίξει ότι ο θυμός γίνεται ιδιαίτερα επικίνδυνος όταν τροφοδοτείται από φόβο και αίσθηση αδυναμίας.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει γύρω μας.
Έχουμε μια κοινωνία κουρασμένη, πιεσμένη και ανασφαλή. Άνθρωποι που αισθάνονται ότι χάνουν τον έλεγχο της ζωής τους αναζητούν κάπου να αποδώσουν την ευθύνη. Ο θυμός προσφέρει κάτι που η πραγματικότητα δυσκολεύεται να προσφέρει: μια απλή εξήγηση.
«Φταίει αυτός».
Είναι μια εξαιρετικά βολική πρόταση. Δεν απαιτεί έρευνα. Δεν απαιτεί αυτοκριτική. Δεν απαιτεί σύνθετη σκέψη.
Τα social media έκαναν αυτήν τη διαδικασία ακόμη ευκολότερη. Ο Γερμανοκορεάτης φιλόσοφος Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν περιγράφει τη σύγχρονη ψηφιακή κοινωνία ως έναν χώρο όπου η άμεση, παρορμητική αντίδραση αποκτά τεράστια δύναμη. Η πληροφορία πολλαπλασιάζεται, η προσοχή διασπάται και η δημόσια συζήτηση μετατρέπεται εύκολα σε ένα ψηφιακό «σμήνος» ανθρώπων που αντιδρούν ταυτόχρονα, χωρίς απαραίτητα να συγκροτούν ένα πραγματικό «εμείς».
Είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική εικόνα της εποχής μας.
Δεν συζητάμε. Αντιδρούμε.
Δεν ακούμε. Απαντάμε.
Δεν προσπαθούμε να καταλάβουμε τι είπε ο άλλος. Προσπαθούμε να βρούμε το σημείο στο οποίο μπορούμε να του επιτεθούμε.
Και το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερη πληροφορία έχουμε, τόσο λιγότερο χρόνο διαθέτουμε για να την επεξεργαστούμε. Η υπερπληροφόρηση δεν παράγει κατ’ ανάγκην περισσότερη γνώση. Μπορεί να παράγει κόπωση, σύγχυση και τελικά μια μόνιμη κατάσταση εκνευρισμού.
Ο θυμός, άλλωστε, είναι εθιστικός. Δίνει την αίσθηση ότι συμμετέχουμε. Ότι αντιστεκόμαστε. Ότι παίρνουμε θέση. Ένα οργισμένο σχόλιο μπορεί να μας κάνει να αισθανθούμε ότι κάναμε κάτι σημαντικό, ακόμη κι αν πέντε λεπτά αργότερα έχουμε ξεχάσει για ποιο πράγμα ακριβώς εξοργιστήκαμε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να πάψουμε να θυμώνουμε.
Μια κοινωνία χωρίς θυμό θα ήταν ίσως ακόμη πιο επικίνδυνη. Η αδικία προκαλεί θυμό. Η προσβολή προκαλεί θυμό. Η αδιαφορία απέναντι σε μια αδικία μπορεί να είναι πολύ χειρότερη από μια οργισμένη αντίδραση.
Η Νούσμπαουμ, όμως, κάνει μια κρίσιμη διάκριση: Ο παραγωγικός θυμός πρέπει να μπορεί να μετατραπεί σε προσδοκία δικαιοσύνης και αλλαγής, όχι να εγκλωβίζεται στην επιθυμία ανταπόδοσης.
Και αυτή ίσως είναι η μεγάλη δοκιμασία της εποχής μας.
Μπορούμε να θυμώσουμε χωρίς να μισήσουμε; Μπορούμε να διαφωνήσουμε χωρίς να εξευτελίσουμε; Μπορούμε να καταδικάσουμε μια πράξη χωρίς να καταδικάσουμε έναν άνθρωπο;
Γιατί δημοκρατία δεν είναι η κοινωνία στην οποία όλοι συμφωνούν. Είναι η κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι μπορούν να διαφωνούν χωρίς να παύουν να θεωρούν ο ένας τον άλλον συμπολίτη.
Χρειαζόμαστε, λοιπόν, λιγότερη ταχύτητα και περισσότερη σκέψη. Μια μικρή καθυστέρηση πριν από την απάντηση. Ένα δεύτερο βλέμμα πριν από την καταδίκη. Μια ερώτηση πριν από το συμπέρασμα.
Ίσως το πιο επαναστατικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε σήμερα είναι να μη φωνάξουμε πιο δυνατά.
Να σταματήσουμε για λίγο και να σκεφτούμε.
Γιατί μια κοινωνία που θυμώνει συνεχώς μπορεί να μοιάζει ζωντανή. Μια κοινωνία όμως που σκέφτεται πριν θυμώσει είναι πραγματικά ελεύθερη.
